Zolotonoşada romlar peyda olğan soñ yerli sakinlerniñ olarğa olğan munasebeti de, romlarnıñ yaşayış tarzı da deñişti. Bu, cemaat teşkilâtları ve atta Ukrayinada yekâne olğan “Nesiller arasında subet” adlı mahsus merkezni teşkil etken yerli rom faalleriniñ sayesinde mümkün oldı. Bu merkezde romlar tibbiy yardım ala, raatlana, çamaşırlarını yuva ve duş ala bileler.

Romlar başqa sakinlernen beraber aynı mektep, kilse, tükân ve bazarlarğa baralar. Olar şeer ve bölge tedbirlerinde faal iştirak eteler, amma alâ daa cemiyetke tam olaraq qoşulmağan qalalar.

Romlar Zolotonoşada nasıl peyda oldılar?

Köçebelikni yasaq etken muqavele (1956) imzalanğan soñ 1970 seneleri Zolotonaşağa romlar yerleştiler. “Ame Roma” cemaatınıñ qurucısı Volodımır Bambula aytıp bergenine köre, cenkten evel şeerçikte bu qavimniñ vekilleri yoq edi:

— Bir-eki qoranta belki bar edi, amma menimkiler bilmeyler, tarihta yoq. Em de men bir qart rom qadınından sorağan edim, men yaş edim, qartiy ise endi yaşlı edi. “Neçün evel Zolotonoşada çingeneler yaşamağan ediler”, dep aytam. O ise: “Olân, Zolotonoşada evel çingelerge öyle munasebet edi, köpekten daa yaramay munasebet edi. Atta çingene köpegi soqaq keçalmay edi. Adamlar çingenelerden nefret ete ediler”, dep ayta.

1

Şimdi munasebet deñişti, lâkin peşin fikirlerden qurtulmaq içün yıllar devamında çalışmaq kerek oldı. Başta Zolotonoşadaki sakinler çingeler olarnıñ yanında yerleşkeniden qorqqa ediler, olarnı işke almaq istemey ediler. Faqat soñra böyle qomşular aksine kimerde yardım etkenini añladılar:

— Bir vaqıtlar men anda ilk evimni satın alğan edim. Qomşular pek qorqıp: “Ay, romlar köçip keleler! Endi işimiz bitti, er şeyimizni hırsızlaycaqlar”, – dep ayta ediler. O qomşulardan biri devlet hızmetinde çalışqan bir memur edi. O, yıllar devamında çeşit şeylerni bu evge ketirip qoyğan. Yani, evel bu ev onıñ içün bir sığınaq kibi edi. Soñra başqa yerlerde onıñ mal-mülküni hırsızlamağa başladılar, amma mında er şey yerinde qaldı. Ev ise boş tura edi. Bir kün o maña kelip: “Volodâ, siz köçip kelgeniñizde, men mında er şeyimni coyarım, episi hırsızlanır, dep tüşüngen edim. Amma er şey aksine oldı. Başqa yerlerde mülküm ğayıp ola, mında ise er şey öz yerinde qala”.

2

Zolotonoşa romları ekseriy allarda ticaretnen oğraşa. Volodımır (baba) da öz vaqtında ticaretten başlağan. Öz domuz fermasınıñ saibi edi. Bu işten yahşı para qazanmağa ümüt etkenini itiraf ete, amma vaqıt keçken soñ böyle işnen oğraşqan başqa bir qaç iş adamı da peyda olğan. O, öz işini qapatıp, resimler yapmağa ve satmağa başladı:

— Güzel bir resim yapa ve bazarğa bara edik. Patent alıp Ukrayina boyu kete edik. Biñlernen çingene resim satuvınen oğraşa edi. Para yahşı kele edi. Bir ev qurdım, soñra ekincisini de qurdım. Balalarımnı da elâl, doğru yaşamağa ögrettim.

Soñki vaqıtları romlarnıñ çoqusı quş fermalarından tavuq alıp köylerde satmağa başladılar. Bazıları fermalarda ve imalâthanelerde çalışmaq içün Lvivge ve Kanevge kettiler. Başqaları ise ticaretnen oğraşalar, bazarda satıcılıq eteler, ayaqçı olaraq çalışalar.

3

Romlarnıñ cemaat teşkilâtları

Ealisi taqriben 30 000 kişi olğan Zolotonoşa şeerinde 2000 rom yaşay. Olar Çerkası vilâyetinde “Romani Rota” cemaat teşkilâtını ve Zolotonoşadaki “Ame Roma” cemiyetini qurdılar. Bundan ğayrı, Ukrayinada romlar içün yekâne “Nesiller arasında subet” merkezi de endi bir yıldan berli faaliyet köstere. Lâkin rom olmağanlar da onı ziyaret ete bileler.

Soñki 17 yıl devamında Volodımır Bambula ve onıñ oğlu Volodımır resmiy olaraq içtimaiyleştirüv, tasil ve uquqiy yardımnen bağlı cemaat faaliyetinen oğraşalar.

2001 senesi Volodımır Bambula (babası) “Ame Roma” rom cemiyetini qurdı. Şimdi bir ofiste yerleşken “Ame Roma” ve Çerkasıdaki “Romani Rota” cemaat teşkilâtınıñ başı Volodımırnıñ oğlu ola.

Erkek itiraf ete ki, cemaat teşkilâtını eñ evelâ biri-birine yardım etmek maqsadınen qurğan. Volodımır o vaqıt teşkilâtnıñ nasıl faaliyetnen oğraşa bilecegini tasavur bile etmey edi:

— Men cemaat teşkilâtı ne ekenini atta añlamay edim. Qurulmaq, teşkil etilmek ve uquqiy çerçive dahilinde faaliyet köstermek mümkün olğanını bilmey edim. Biz sade ettik, çünki bizde birev hastalanğanı, yardım kerek olğanı sıq ola. Mına, men Zolotonoşadaki bütün, yani bütün degil, romlarnıñ çoqusını toplamağa qarar berdim. O vaqıt mında olarnıñ daa azı yaşağan. Cemaatnı qurayıq dep topladım. Biz iç bir şey qurmağa tüşünmegen edik. Ay­tıp bereyim, biz ne içün istegen edik: öz-ara yardım hazinesi qurmaq içün, bu hazine faaliyet köstersin dep, biri-birimizge yardım eteyik dep.

4

Volodımırğa cemaat teşkilâtını qayd etmege Ukrayinada yekâne rom gazeti olğan “Romani Yağ”nıñ vekilleri teklif ettiler. Başta posta ile yazışqanlar, soñra şeer şurasına barğanlar, 2001 senesi cemaat teşkilâtını resmiy olaraq qurğanlar.

Üç yıl soñra şeerde daa bir “Romani Rota” teşkilâtı peyda oldı. Cemiyet teşkilâtları qurulğanı sayesinde, rom cemiyeti tasil ve ealiniñ imayesi az olğan eali zümreleriniñ içtimaiy teminatınen bağlı bir qaç programmağa qoşuldı.

Holokosttan zarar körgen romlar bir kerelik para ödemesi, bazılar ise azğariy pensiyalar aldılar. Volodımır (oğul) er vaqıt programma ve grantlarnı qıdırmağa, çeşit-türlü konferentsiyalarğa barmağa tırışa. Romlar içün yahşıca ömürni istey.

Cemaat teşkilâtı şeer şurasınen faal işbirlik yapqanını aytıp bere. Rom toplulıqları şeer ve vilâyet festivallerinde iştirak eteler, em de şeer cemaatınıñ ayatında faal iştirak eteler:

— Ükümet er vaqıt bizge destek köstere edi. Çünki nezaret etici bir teşkilât, bir cemaat olğanda, bir meseleni çezmek kerek olsa, olar er vaqıt bizge muracaat eteler ve biz de bu meseleni çezmege tırışamız. Ya da bizge şeer destegi kerek olğanda, aracı olaraq, bazı meselelerniñ çezilmesine irişemiz. Böyle etip, bu iş daa semereli ola.

5

“Nesiller arasında subet” merkezi

Bu yılnıñ başında Zolotonoşa şeerinde Almaniyanıñ “Hatıra, mesuliyet ve kelecek” (EVZ) fondunıñ maliyeviy desteginen “Nesiller arasında dialog” adlı rom içtimaiy merkeziniñ resmiy açıluvı olıp keçti.

Merkez daa 2017 senesi Kiçik ayda qurulğan edi. O vaqıttan berli anda tamir işleri yapılmaqta, mefruşat qoyulmaqta, kommunikatsiyalar keçirilmekte edi. Faqat boran sebebinden keçken yaz bina bozulğan, onıñ içün er şeyni yañıdan başlamaq kerek oldı.

Zolotonoşa romları

Endi merkezde bütün kerekli mefruşat, duş odası, çamaşır maşnası, donatılğan aşhane, iklimlendirgiç (konditsioner), televizor ve keçirilgen internet bar. Daa ayrı bir oda bar. Anda bazı künler aileviy ekim müşterilerni baqa:

— Ekim olarğa bazı tedaviylevlerni tayin ete, biz olarğa ilâc almağa yardım etemiz, em de merkezimizde olar baqıla bileler. Anda olar yuvuna, çay içe, televizor baqa ve başqa çeşit-türlü malümat ala bileler.

“Nesiller arasında subet” merkezinde yaşlı romlar toplanalar. Mında olar öz arasında ve yaşlarnen qonuşalar, daa adetler, medeniyet aqqında aytıp bereler, hatırlavlarnen paylaşalar ve sadece raatlanalar.

Ofiste muasebeciler ve uquqçılar çalışalar. “Cenk balaları” çingenelerine yardım etmek içün yapılğan içtimaiy tikici ustahanesi de çalışa. Şimdiki zamanda mında tek romlar degil, başqa fuqare şeer sakinleri de urbasını tamir ete bileler:

— Eger birev ekinci kere kelse, 50% içün urba tamir etile ve soñ bu para anda da qullanıla, yani bu ustahanede, yipler, qumaçlar aluvına kete. Böyle etip yaşaymız ve çalışamız.

Kimerde Volodımır yaşlı nesilniñ körüşüvlerini öz evinde keçire. Pereyaslav-Hmelnıtskıydan musafirler de anda keleler. Qonuşuv büyük sofra üzerinde, muzıka ve atta oyunlarnen keçe:

— Daa birevge kerek olğanını añlaylar. Mında ocalar, mektep müdirleri, sade işçiler bar, zenaatsız adam ise asla yoq.

10

Zolotonoşada romlarğa olğan munasebet aqqında

Em baba, em oğul şeerde çingelerge teñsiz munasebet olğanını aytıp bereler. Olarnıñ şeer sakinleri arasında dostları bar, olar biri-birine musafirlikke baralar. Qarışıq qorantaları da bar, balalar adiy mekteplerge qatnaylar, şeer yaşayışına alışalar. Faqat nahoş vaziyetler de sıq ola bile. Volodımır (oğul) olar öz aqlarını daima, atta mahkeme vastasınen bile qorçalamağa, yerli KHV (kütleviy haber vastalarını) közden keçirmege ve romlar aqqında, ekseriyetnen cinayetçilikke urğu yapılğan menfiy haberlerni taqip etmege mecbur olğanını ayta:

— Yahşı şeylerni eşitmek qolay, yaramay bir şeyni ise yahşıca eşitmek. Biz romlar aqqında çoq film çıqardıq, babam eki kitap yazdı, lâkin bunıñ aqqında yazmaylar.

Zolotonoşada köçebe romlar yoq, amma yaşağan yerini deñiştirmege mecbur olğan şahıslar bar. Olar afatlı ve kimerde sihhiyesiz şaraitlerde yaşaylar. Volodımır (baba) olarnıñ vesiqaları olğanı ve olar yerli cemiyetke alışalmağanı içün adamlar olarnı işke almaq ve olarğa ev kirağa bermek istemegenini ayta.

11

Bundan ğayrı, daa içtimaiy imaye etilmegen yerli romlar qaldı. Volodımır (oğul) olar cemaat teşkilâtında çetelde beşeriyetsel yardım tapmağa ve bu vaziyetni mümkün olğan çeşit-türlü yollarnen deñiştirmege tırışqanını ayta.

Yerli romlar de assimilâtsiyağa oğradılar. Volodımırnıñ babası evel romlar qurucılıqta çalışqanını ve işke kirmek içün Ukrayin tilini bilmek kerek olğanını hatırlay. Böyle talap neticesinde, bugün Zolotonoşadaki yaş romlar esasen Ukrayin tilinde laf eteler, Romca ise kimerde asla bilmeyler:

— Yaşlar öz tilini asla bilmeyler, qartlar tek bir qaç söz bileler. Evel çingene erkekleri evlerniñ damlarını qoymaq içün yürgenler. Sen qara çingene olıp, daa Ukrayin tilini bilmeyip nasıl etip kelirsiñ? Ukrayin tilini ögrenmek kerek. Olar da buña alışıp, tilni ögrenmege başladılar.

12

Şimdi yerli sakinler Bambula qorantasına ürmetnen baqalar, lâkin ep bir romlarnıñ episini horlağanlar bar:

— Şimdi ise Zolotonoşada çoq dostumız bar. Bazarğa çıqqanda men dostlarımnen körüşmege ketem. Zolotonoşada adamlarnıñ 99%-ı yahşı, namuslı, amma 1% bu siyasetten, yaşayıştan bir şey añlamağan, yaşayış ne olğanını, biz bu dünyada ne içün yaşağanımıznı bilmeyip büyügen yaşlar. Olar bir kün vaqıt kelgende olar da, biz de ölecegimizni añlamaylar. Belki, bir kün Tañrınıñ ögünde turıp, yapqan işlerimiz içün cevapkâr olurmız. Men bu dünyağa çingene olıp kelgenimde qabaatım yoqtır.

13

Kitaplar ve tedqiqatlar

Volodımır (baba) birinci rom cemaat teşkilâtını qurğanından ğayrı, “Çingeneniñ taqdiri tarlalarda yel kibi” ve “Dünyanıñ yat balaları” degen eki kitap yazdı. Olarnıñ esasında tarihiy faktlar, cıyılğan ve 1930 senelerinden başlap bugüngece aytıp berilgen romlarnıñ ikâyeleri. Kitaplarda Ğolodomor ve Holokost devirlerine büyük diqqat ayırıla, yani qayda ve nasıl etip romlar bu ağır zamannı keçirgeni aytıp berile. Erkek serv romlarınıñ yolunı tedqiq ete edi, çünki özü de bu qavmiy gruppadan çıqa. Müellif köyde keçken balalığını hatırlay:

— İşte, bala olğanımda köy boyunca kete edim, köy de pek büyük edi… Bir baqsañ, qadınlar tışqa çıqıp, maña qorqıp-qorqıp, suvuq ve hoşnutsız baqa ediler. Men o vaqıt mektepte oquğan bala edim, sınıf başı edim, mektepte itibarlı bir talebe edim. Men iç bir vaqıt kitapsız yürmey edim. Qayda ketsem, yanımda kitaplar, bediiy edebiyat bar edi. Soñ ise özüm de kitaplar yazıp, olarnı neşir ettim.

14

Volodımır öz eserlerinde romlarnıñ ikâyelerini, olarnıñ taqdiri aqqında aytıp bere. Bundan da kitaplardan biriniñ serlevası:

— Ne içün men kitapnı “Çingeneniñ taqdiri tarlalarda yel kibi” dep adlandırdım? Çünki o öyle beklenilmegen. Ekinci kitabıma ise “Dünyanıñ yat balaları” serlevasını qoydım. Menimce, bu çingenelerdir. Er bir memleketniñ öz halqı bar: Ukrayinlerde Ukrayina, ruslarda Rusiye, Amerikalılarda Amerika, Almaniyada Almanlar, Yaponiyada Yaponlar. Er bir milletniñ öz memleketi bar. Memleket bu ana kibi. Amma vatansız çingene bu memlekette yaşağanda o, sanki bu memleketniñ yat balası ola.

Volodımır Bambulanıñ kitapları Ukrayin tilinde neşir etilgen az kitaplardan biridir, çünki kitaplarnıñ çoqusı rus tilinde yazılğan. Rom cemaatından olğan oquyıcılar ve tenqitçiler bu eserlerniñ ustalıqnen ve aqiqatqa uyğun şekilde yazılğanını tasdıqlaylar.

15

Resmiy şekilde romalarğa çingeneler dep artıq çoqtan aytılmasa da, Volodımır öz eserlerinde bu sözni alâ qullana. O, romlarnıñ birinci resmiy qurultayı 1971 senesinde Büyük Britaniyada keçirilgenini, ondan evel ise dünyanıñ çeşit memleketlerinde olarğa çeşit adlar berilgenini añlata:

— Meselâ Ukrayinada ve Rusiyede bizge “tsığan”, Orta Asiyada “lüli”, Hindistanda “doma”, İngilterede “cipsi” dey ediler. Mına böyle etip er bir memlekette başqaca aytıla edi. Bu qurultayda, çingenelerge bir söznen, yani “romlar” aytmaq kerekligi birinci kere qabul etildi.

16

Romlar serbest halqtır

Romlar aqqında, hususan köçebe yaşayış tarzınen bağlı, pek çoq stereotip bar. Şimdi bu adise artıq keniş tarqalğan olmasa da, er bir qorantada bu zamannı bala çağında körgen adamlar bar. Volodımır (baba) romlarnıñ ne içün dünyanıñ er yerinde yaşağanı aqqında bir rivayet aytıp bere:

— Aslında, böyle bir rivayet bar: Ukrayinada aytalar ki, Tañrı insanlar arasında topraq bölgende, er keske öz toprağını bergen. Amma Ukrayinler qaydadır eglenip yürgenler, o yaqqa, bu yaqqa ketip, vaqtında yetişalmаğanlar. Çapıp kelip: “Biz yetişalmadıq”, – dep aytqanlar. Öz aralarında tüşüngenler: “Biz keç qaldıq, amma bizge de topraq kerek. Tañrı, bizge yardım et!”. Tañrı ise: “Men özüme eñ yahşı topraqnı saqlap qoydım. Alıñız, bu Ukrayina olsun”, – degen. Aqiqaten de, o öyle bir yer ki, anda er şey bar, tek er şeyni yerine ketirmek kerek. Romlar ise daa ziyade eglenip, çapıp yürgenler, añlaysıñızmı, soñunda olar da Tañrınıñ yanına çapıp kelgenler: “Biz de barmız, bizge de topraq ber. Çapıp yürdik, yuqlap qaldıq…”, – dep aytqanlar. Tañrı baqqan, artıq topraq qalmаğan. O vaqıt: “Men sizge bütün dünyanı berem. Er yerde yaşañız”, – dep aytqan. İşte, belki de, biz şu sebepten bütün dünya boyu yaşap yüremiz.

17

Volodımırnıñ sözlerine köre, bazı romlar şimdi de köçebelik etmege devam eteler. Biri başqa yaşayışnı qıdıra, digeri tamırlarnı hatırlamaq maqsadınen bir qaç künge çadırnen kete:

— Romlar, umumen bir yerden başqa yerge köçmege sevgen, serbest bir halqtır. Olar bir yerde oturıp olamaylar, romantikanı seveler, daima bir şey qıdırıp yüreler. Belki de, daa yahşı degil, başqa yaşayışnı qıdırаlar. Añlaysıñızmı, muvaqqat meskenlernen er vaqıt şay ola. Zakarpattâda olar daa yahşı yaşayışnı qıdırıp başqa yerge ketmeyler. Olar bulunğan yerlerinde öz içtimaiy vaziyetlerini yahşılaştırmağa mecburlar.

Volodımırnıñ fikrine köre, romlarğa köçebe yaşayışından vazgeçmek içün iş yerlerini ve yaşayış minimumını teminlemek kerek:

— İnsanlar yahşı ayattan qaçıp, balalarınen çöplükke ya da orman yolağına, oñaytlı olmağan yerge yaşamağa ketmeyler. Olar yaşamaq içün degil, ayatta qalmaq içün çare qıdıralar. Menim fikrimce, eger olarnı işnen temin etseler, qorantalarnı keçindirmek içün yaşayış minimumnıı berseler, olar anda-mında ketmez ediler.

18

Tasil ve içtimaiyleşüv

Zolotonoşadaki rom balalarnıñ episi mektepke qatnay. “Romani Rota” cemaat teşkilâtında mektep çağına yetmegen balalar içün kurslar bar. Faqat başqa rom cemaatlarında olğan kibi bir mesele bar. Bazı balalar mektepni bitirmey ve aliy oquv yurtlarına kirmeyler. Rom balalarını oqutmaq içün programmalar bar olğanına baqmadan olar başqa yolnı saylap alalar.

Volodımır (oğul) balalar tasilde istiqbalni sadece körmegenini, çünki 5-6 yıl universitette oqup olar ep bir bazarğa ticaretnen oğraşmağa ketkenini ayta. Romlarğa daa işançsızlıq bar, onıñ içün olar allarnıñ çoqusında ağır işni saylap alalar:

— Men Çerkası vilâyetinde iç bir rom memurını bilmeyim. Stereotipler alâ daa bar.

19

Volodımır böyle hurafatnı cemaatta maarif işleri alıp barılmağanınen, belli bir devirlerde ise bu stereotiplerniñ mektep derslikleri vastasınen pekitilgeninen añlata:

— Aqlımda, 2008 ya da 2009 senesi mektepte balalar özüni nasıl tutmalı degen bir derslik bar edi, 4 ya da 5-inci sınıf içün. Anda bir çingene qadını qapı qaqqanı ve “Yat adamlarğa qapını açmañız”, dep aytılğanı kösterile edi. Anda rom kimligi de, urbası da belli. Bala baqıp “Ooo, çingene eken, onı evge davet etmek mümkün degil”, dep tüşüne, çünki böyle tasvirlegenler. Şimdi biz bunıñ yoq etilmesine iriştik, artıq böyle şeyler yoq. Amma episi bir adamlarda böyle fikir şekillene. Ve yüz kere yahşılıq yapsañ da, bir kere yamanlıq yapsañ, tamam şu yamanlıqnı hatırlaycaqlar.

Çingelerniñ tasil ve ticaret inkişafınen bağlı alçaq yaşayış seviyesi meselesi de bar. Lâkin Zolotonoşada romlar biri-birine qol tutmağa tırışalar ve adamlarnı bay-fuqarelerge ayırmaylar:

— Eger o fuqarece olsa, biz onen dostlaşmamız ya da o başqalardan eksik degen şey bizde yoq. Bizde er kes teñ.

20

Mında romlar er seviyede Ukrayinlerniñ episinen teñ olmaq isteyler. Öz merkeziniñ ve evleriniñ qapılarını başqalarğa açaraq, olar diger taraftan da aynı munasebetni bekleyler ve bunıñ içün ellerinden kelgen er şeyni yapmağa tırışalar.

— Maqsadımız romlarnı Ukrayin cemaatına alıştırmaq. Men özümni rom asıllı Ukrayin dep sayğanım kibi, episi de özüni böyle sayğanını isteyim. Ğarbiy Ukrayinadan olğan Ukrayin de, Şarqiy Ukrayinadan olğan da bar, amma epimiz Ukrayinlermiz. Biz öz devletimizni, öz evimizni qurmalımız ve bu tariklerge qulaq asmaq kerekmey.

MATERİALNI AZIRLAĞANLAR

Ukraїner tesisçisi:

Boğdan Loğvınenko

Metinniñ müellifi:

Marına Odnoroğ

İntervyu keçirgen,

Leyhanıñ prodüseri:

Olğa Şor

Metinniñ muarriri:

Tanâ Rodіonova

Tüzetici:

Marіya Prohorenko

Terciman:

Sultaniye Zeynidinova

Tecimeniñ muarriri:

Mamure Çabanova

Münderice idarecisi:

Oleksandra Veselska

Fotograf:

Alіna Kondratenko

Operator,

Ses rejissörı:

Pavlo Paşko

Operator:

Oleğ Soloğub

Montaj rejissörı:

Lіza Lіtvіnenko

Rejissör:

Mıkola Nosok

Foto muarriri:

Oleksandr Homenko

Transkripsiyacı:

Sofіya Bazko

Keşif kezintisini taqip etiñiz

Biz şimdi ne uzerinde çalışqanımıznı paylaşamız