Domajır. İnsanlardan qurtarılğan ayuvlar

“Domajır” ayuv sığınağı, Roztoççâ tabiat qorçalayıcı zonasınıñ yerinde, Lvivden Leh Tomaşiv şeerine qadar uzanğan obalı-töpeli yolaqta yerleşe. Mından Baltıq ve Qara deñizler arasındaki suvbölgüç keçe, onıñ içün bu yer özgün ösümliklerge zengindir. Yerni Avstriyalı zoohayriyetçiler — “Four Paws” fondu sayladı, ve yerli memuriyetniñ yardımınen insan faaliyetinden zarar körgen ayuvlar içün reabilitasiya merkezini qurdı.

Sığınaqnıñ yaratıluvı

Ayuv sığınaqları ABD ve Kanadada bar, atta Malayziya ve İndoneziya kibi tropikiy memleketlerde bar — anda sığınaqlarda yoq olma havfıdan malay ayuvları (sun bear olaraq daa yahşı belli) qorçalana. Ayuv sığınağı büyük, qoruyıcı qoralarnen sarılğan orman yeridir. Bu yerde qorqunçlı şaraitlerden qurtarılğan ayuvlar qalğan ömrüni tabiiy müitte keçire bileler. Mında suv havuzlarında yaldaylar, tereklerge tırmaşalar, yer üstünde çapalar, olarnıñ çoqusı bunı ömründe birinci kere yapa.

“Domajır”nıñ ğayesi 2012 senesi peyda oldı, maddiy şeklini ise sığınaq 2016 senesi Quralayda, qurucılıq başlanğanda aldı. İğor Nıkolın, reabilitasiya merkeziniñ müdiri:

— Birinci taş qabulhanede, ya da, bizim aytqanımız kibi, “welcome zonasında” qoyuldı, — dep hatırlay. — Bu, ziyaretçiler bizim sakinlerimizge baqmağa ketken ekskursiya içün başlanğıç noqtası. “Domajır”nıñ ayuvları orman içinde — biz tabiatqa yaqın yaratqan şaraitlerde yaşaylar. Esirlikte olğan ayvanlar 100 fayız tüzelip olamay. Olar iç bir zaman kiyik tabiatqa qaytmaycaqlar. Ukrayinada Qızıl Kitapqa kirsetilgen qonur ayuvnıñ tutuluvınen bağlı mesele bar.

Mındaki ayuvlarnıñ keçmişi kederli: birevleri Ukrayinada yasaq etilgen köçüci ayvanat bağçasından ya da tsirkten keldi, birevleri av köpekleriniñ temrin merkezlerinden ya da avcılıq zonasından qurtarıldı. Ekskursiyalar teşkil etip, “Domajır”da ziyaretçilerni canlı tabiatqa mesül munasebetke ögretmege, kiyik ayvanlarnen aenkli ömürni köstermege ümüt eteler. Bunıñ içün leyhanıñ faaliyetiniñ müim yönelişlerinden birisi eko-maarifçiliktir.

Ayvanlarnıñ yaşayış şaraitleri

Şimdi sığınaqnıñ territoriyası aman-aman 8 gektardır, onda bütün ayuv infrastrukturası ile (hususan tabiiy melekelerniñ inkişafı içün oyuncaqlar ya da yuvunuv içün tıynaq bar) 7 volyer yerleşe. “Four paws” fondunıñ hafvsızlıq standartlarına köre, reabilitasiya merkezi ormandan ekileme elektrik qoranen ayırılğan. Dört ayaqlılarnıñ qaçmaq sebepleri yoq, amma olarnıñ tedqiqiy tabiatınıñ izarı olsa havfsızlıqnı saqlamaq kerek: aş qıdırmaq içün ayuvlar büyük yerni dolanmağa aves eteler, olarnıñ ayaqları ise buyük çuqurlar qazmaqnı bile. İğor öz nazarlarını paylaşa:

— İnkişafına köre, ayuvlar pek zekiy ayvanlar. Bizim seslerimizni bileler, cevap bereler ve, adetince, olar pek faal. Hususan yaz vaqtında, saba ve aqşam. Kündüz ayuvlar yuqlay bile, atta ziyaretçilerge episini köreceklerini kefil etip olamaymız. Öyle büyük territoriyada ayvanlar qolay saqlana bile, olarnıñ öz havfsız yerleri bar. Biz de ayuv yuvalarını qurmağa yardım ettik ve bu qışta ayuvlar anda yuqlaycaqlarına ümüt etemiz.

Şimdi “Domajır”da reabilitasiyada 9 ayvan buluna. Yerleşmeni keçken Oraq ayında başladıq, birinci sakinimiz Potap oldı. Onı, parktaki restoran yanında ayuvnen qafes bulunğanını bildirgen faallerniñ sayesinde taptılar. Evelki saibi Lehistanda iş başlap, ayuvnı qaldırıp ketti. Soñra sığınaqta oña Tayson, Maşutka, Manâ ve diger ayuvlar qoşuldı:

— Tayson Kolomiya yanındaki avcılıq stansiyasından keldi, Maşutka ise tar qafeste yaşay edi, av köpekleriniñ temrinleri içün qullanıla edi. Ekisi pek arıq edi, ve şimdi semirgenlerine baqmaq meraqlıdır.

Sığınaqqa kelgen bütün ayvanlarnıñ kelişken ayat şaraitleri, hususan doğru rasionı yoq edi. Amma şimdi doğru besleneler:

— Rasion 80 fayız vegetarian, yani meyva, sebze, qabaq, alma, erik, şeftali, portaqal. Balıq pek seveler, biz olarğa tavuq etini beremiz, tatlı ise çoq bermeymiz. Ötmek olsa, tek qaradır. Mında çoq ayvannıñ tiş meseleleri bar. Bu qışta olar yuquğa yatacaqlarına pek ümüt etemiz. Evel yetersiz rasion ve yaramay yaşayış şaraitleri sebebinden bunı yapıp olamay ediler.

Ayuvlarnıñ qurtulışı ve istiqbali

“Domajır”nıñ tabiat qorçalayıcıları bütün Ukrayinada ayuv vaziyetini taqip eteler. Olarnıñ şimdi esirlikte bulunğan ve ihtimal qoruvğa muhtac olğan 40 ayvannıñ cedveli bar. Yazıq ki, episine bir kereden yardım etmek mümkün degil. Standartlarğa köre, ayuv yarım gektardan eksik olmağan yerde tutulmaq kerek. Bundan ğayrı, elverişsiz şaraitlerde saqlana bilmek içün, er bir ayvannıñ öz odası (boksı) olmaq kerek. Bunıñ içün bayağı yatırım kerek. Sığınaqqa yerleşmege birinci nevbette — eñ çoq zarar körgen ayvanlar.

Ayuvnı saiplerden reabilitasiya merkezine keçirüvniñ esnası muzakereden başlana, o vaqıt saipleri ayvannı öz isteginen baquvğa bermege qandırıla. Akis alda mesele ekologik instansiyalar ve mahkeme vastasınen çezile. Qanunlarğa köre tek şay etip ayuvnı vicdansız saibinden tutıp almaq mümkün. Böylece, Tân-Şan alt çesitiniñ vekili olğan hususiy qonur ayuv Hrıstına sığınaqqa kelip tüşti, dep ayta İğor.

— Bu pek qart, tsirkte qullanılğan ayuv. O, şeerden şeerge seyaat ete edi, öz çıqışı bar edi. Bir kere atta televizionnıñ eglence bir programasında oldı. O zamandaki saibi öyle elverişni ğayıp etmek istemey edi. O, Hrıstınanı bir metr uzunlığında, bir buçuq metr keñliginde qafesli minibusta tuta edi. O, şübeli kösterüvlerde iştirak ettirile edi, boyun yipinen yürsetile edi. Bu sebepten, Hrıstınanı baquvğa almağa tırışqanda, biz ciddiy qarşılıqqa rastkeldik. Er şey faallerniñ qoltutuvı sayesinde çezildi.

Soñra “Domajır”daki ayvan qorçalayıcılarına zenaatdaşlar yardım eteler — Berlin ayvanatşınaslıq institutından mütehassıs taqımı kele. İğor yırtıcı ayvanlarnı baquv mütehassıslarınıñ qıltığına diqqat ete ve büyük kiyik tabiat tasil merkezini qurmaq istegeni aqqında planlarını paylaşa.

Köçürüv içün ayvan başta tınçlandırıcınen yuqlatıla ve veterinar teşkerüvinden keçirile. Ultrasesli araştıruv, qan talili, tiş alınıñ talili içün zemaneviy ihtisasiy cihazlar qullanıla. Soñra ayuv qafeske avuştırıla, uyatıla ve köçürile. Birinci kün devamında ayuv yañı yerge alışa ve niayet keñ orman volyerine yiberile. Sığınaqnıñ taqımı ayvanlarnıñ yañı, olar içün uyğunlaştırılğan etraftaki birinci adımlarını diqqatnen közete.

Ayuv içün reabilitasiya merkezinde ayvanlar insaniyetli şaraitlerde ömürlerini keçireler. Orta esapnen, böyle ayvannıñ ömrü 30 yıl süre. “Domajır”nıñ sakinleri 5-6 yaşındalar — bu faaliyet ve küç yükselmesiniñ yaşı. Amma tam olaraq soyunı devam etmege bu ayuvlar qabiliyetli degil, fondnıñ siyaseti qısırlaştıruvnı talap ete. İğor

— Tabiatta analar balalarını ögretkeni 2-3 yıl devam ete, soñra balalar mustaqil ayatqa keçeler, — dep añlata. — Amma bizim ayuvlarımız östürip olamaz, çünki özleri yaşamaq içün kerek olğan alışqanlıqlarnı coydılar. Şimdi çoq pelit fındığı tüşe — onı qora üstüne ayuvğa atsañız, o aşar, amma özbaşına toplamaz. Bu, o, adamğa tabi olğanını köstere.

Vaziyetni qurtarmaq

Kelecekte “Domajır”nı eki büyük orman volyerge keñleştirmekni planlaştıralar, bu daa 5-6 ayvannı qurtarmaq yardım eter. İğor öz başına çalışmaq qıyın, dep qayd ete.

— Biz bütün meselerni çezip olamaymız, bütünlikli devlet programması kerek. Soñki yıllarda kerçekten bu yönelişte bir şey yapıla — qanularğa kiyik ayvanlarnıñ tutuluvınıñ daa yahşı şaraitlerini talap etken deñişmeler kirsetile. Ekologiya nazirligine merametli sözler bile aytmaq ister edim, olar mesele olğanını añlaylar ve areket etmege tırışalar.

Ukrayinanıñ territoriyasında kiyik ayuvlar Karpatlarda, Romaniya sıñırınıñ yanında yaşaylar. Hususan, eñ büyük populâsiyanı Rahivniñ cenübinde körmek mümkün, dep sayalar. Bir qaç on ayuv Skolivski Beskıdıda yaşaylar. Ayvanlarnıñ böyle az sayısı cınısnı qorçalamağa hususiy ihtiyacnıñ şartını qoya.

“Domajır” Ukrayinada yekâne ayuv sığınağı degil. Sınevır gölüne yaqınında Ekologiya nazirliginiñ imayesi altında qurulğan “Qonur ayuv reabilitasiya merkezi” bar. Bundan ğayrı, Ğalıçtaki milliy parkta Herson vilâyetinden köçürilgen bir qaç ayvan baqıla. Jıtomır yanındaki Berezivkada “Beyaz qaya” fondu tarafından destek etilgen kiçik bir merkez bar.

— Yañğız olmağanımız yahşı, — dep quvana İğor, — çünki ne qadar çoq böyle sığınaq olsa, o qadar çoq meseleni çezmek içün imkân olur. Tabiatqa qarışmaq mümkün olmağanını añlağan insanlar ne qadar çoq olsa, tabiiy şaraitlerde yaşağan ayvanlarnıñ populâsiyasınıñ artma fırsatı o qadar çoq olur.