Susana Camaladinova, daa çoq Jamala olaraq bellidir. O, qırımtatar ve ermeni tamırları olğan ukrayin yırcısıdır. 2016 senesi Jamala qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgünligi faciasına bağışlanğan “1944” yırınen “Eurovision” yır yarışında ğalebe qazandı.
*
Bu material 2020 senesi azırlanğan ediYarımadanıñ çoq sakini kibi Jamala da, 2014 senesi kiçik ayda Rusiye Federatsiyası tarafından işğan etilgen Qırımda yıllar devamında olmadı. Meselâ, Mustafa Cemilevge kibi oña kirüv yasaq degil, amma telükesizlik içün o, anda barmay.
Ukrayinağa qarşı bügünge qadar devam etken silâlı tecavuz neticesinde Rusiye Qırım yarımadasını işğal etti. Bir çoq memleket ve halqara teşkilât Ukrayina qısmınıñ zorbalıqnen ve uquqqa qarşı yolnen zapt etilüvini ve Rusiye Federatsiyasınıñ terkibine qanunsız qoşuluvını tanımaylar.
“Tuvğan Qırım” Ukrayina institutınen beraber azırlağanğan bir seriyadır. Qaramanlarımız virtual kerçeklik közlükginen Qırımnıñ timsaliy yerlerini seyir eteler, tuvğan yarımada ile bağlı fikirlerini ve tüşüncelerini paylaşalar.
Jamala
Camala 1983 senesi Qırğızistannıñ Oş şeerinde dünyağa keldi, amma kerçek Vatan olaraq Küçük Özenni (1945 senesinden başlap Maloriçenske) — babası Alim Camaladinovnıñ tuvğan köyüni saya… Babasınıñ qorantası, diger qırımtatarlar kibi 1944 senesi quralaynıñ 18-nde Orta Asiyağa sürgün etilgen edi. Qırğızistanda Alim kelecek ömür arqadaşı ve Camalanıñ anası — Ğalına Tumasovanen tanıştı. O, ermenidir, qorantası Dağlıq Qarabağdan ketmege mecbur edi, çünki olarnıñ mal-mülkü tolusınen tutıp alınğan edi.
SSCB vaqtında sürgün etilgen qırımtatarlarğa Qırımda yaşamağa ve mülk satın almağa yasaq ete ediler, amma bütün bu yıllar devamında Camaladinovlar qorantası yarımadağa qaytmağa ümüt ete edi. Soñunda olar Küçük Özen köyüne yerleştiler.
Soñki kere Jamala Qırımğa 2014 senesi barğan edi — tatası Evelina ve onıñ qorantasınen körüşken edi. Şu zaman hastalanğan qartbabasını de körmek pek istegen edi.
— Yalıda toplandıq, pilâv pişidik, laf ettik. Bu körüşüvni teşkil etip olğanımızğa pek quvanam. Bu, Odesadan doğru trenlerniñ daa lâğu etilmegeninde ve bu eki sıñırlarnıñ olmağanında edi. Biz körüştik ve pek yahşı vaqıt keçirdik, amma epimizniñ keyfi endi bozuq edi. Bunıñ ne qadar devam etecegini ve ne qadar ciddiy olğanını bilmey edik.
2017 senesi quralayda Qırımda Jamalanıñ qartbabası Ayar Camaladinov vefat etti. Definine o, ketip olamadı.
— Musulman urf-adetlerine köre bir insan pek tez defin etile. Bunıñ içün qartbabamnıñ definine yetiştirip olacağımnı atta tüşünmedim. Bundan soñ tizem de vefat etti. Olar içün bu endi kerek olmağanını añlay edim. Sağlıqlaşmaq ölgen insan içün degil, maña kerek edi.
Jamalanıñ ana-babası yarımadada yaşamağa devam ete. Er kün internet yardımınen qızınen laf eteler ve torunlarını köreler. Jamala, Qırımğa qaytıp kelip kelmemesini saylama imkânı yoq edi dep saya. Böyle qısmet oldı.
— Azatlığım mında bite. Ketmemege qarar bermedim, menim yerime qarar berdiler. Şimdi özümni qafeste ve pek küçsüz duyam. Qararnı men berse edim — men keter edim. Bu Ukrayinadır, bu menim Vatanımdır, ayatım içün pek müim vaqialar anda olalar, amma barıp olamayım. Ve ne zaman azatlığım qaytıp kelecegini bilmeyim.
Foto: Serğiy Korovaynıy.
Er afta Gamala oğulları, ömür arqadaşı Seit-Bekir Suleymanov ve onıñ qorantasınen aile aqşamlığına toplaşalar: balaları bunı öz ayatınıñ parçası olaraq alsın ve Qırımnen bağnı saqlap qalsın dep ananeviy qırımtatar yemeklerini pişireler, ana tilinde laf eteler.
— Oğullarım içün Vatanı Ukrayina, Qırım olğanını bilmek pek müimdir. Elbette, olar Kıyivde doğdılar, amma tamırları Qırımdandır.
Jamalanıñ fikrine köre, Ukrayina malümat alanında Qırım aqqında pek az yazıla ve laf etile. Belki de bu, insannıñ yarımadanıñ yañı sıñırları ve sakinleriniñ aqlarınıñ bozulması kibi er türlü alğa alışa bilmesi ile bağlıdır. Bunı nasıl deñiştire bilemiz? Qırım ve Donbasnıñ Ukrayinağa qaytacağını, anda yaşağanlarnıñ bizim insanlarımız olğanını aytmaq ve bunı hatırlamaq kerek.
— Cenk, işğal aqqında laflar bezdirdiler. Pek boldurdıq. Ya 1944 senesi sürgünlikten soñ qırımtatarlar nasıl qayta ediler? Qaytmaq içün qaç yıl kerek oldı? Eger olar da boldursa edi, Qırımnıñ ne olğanını bilmez edim. Biz ise 5 yıl içinde boldurdıqmı? Kerçektenmi? Boldurğanını aytqan insanlar içün sözlerim yoq. Ğalebe qazanmaq içün biz birlikte olmalımız, menimce, birlik olmadan ğalebe de olmaz.
Muzıka ve yüzüm. Küçük Özen
Küçük Özen, Aluştanıñ 25 kilometr şimaliy şarqında, Qırımnıñ cenübiy yalısında bir kurort köyüdir. 1980 seneleriniñ soñunda Camaladinovlar qorantası bu köyge köçip keldi.
Jamala muzıkalı bir qorantada doğdı (babası dirijör tasilini aldı, anası muzıka mektebinde fortepiano ocası edi), bunıñ içün o, erte balalığından muzıka ve yır aytuvını sevdi. Köyde bağlar ve dağlar başlağan Vınoğradna soqağınıñ soñunda kiçik Jamala qoylarnı baqa edi, anası içün yüzüm ve yüzüm yapraqlarını cıya edi. Ve yırlay edi.
— Ğaliba, tam serbestlik ve bir kimseniñ meni eşitmegenini duyğanım an edi. Qoylar ise meni eşitseler bile iç bir kimsege aytmaz ediler. Lâkin bir kere anamnen beraber Aluştağa ketmek içün marşrutkanı beklegende, yanımızğa kelip maşna toqtağan edi ve andan aqay dedi: “Otur, yırcı!”. Anam ayta: “Onıñ yırlağanını qaydan bilesiñiz?”. Adam dey: “Ne demek qaydan? Bağ yanında evim bar ve o, saat ekiden soñ kelgenini belem. Men oturıp, onıñ yırlağanını diñleyim…”.
Jamala Camaladinovlar qorantasınıñ qavehanesiniñ sofasında, Küçük-Özen (Maloriçenske), 2000 senesi
Vınoğradna soqağı bütün köyden keçe ve başqa ucu deñiz yalısına, iskelege çıqa. İskele yanında qorantasınıñ bir qavehanesi bar edi, anda Jalama tatası Evelinanen ana-babasına yardım ete edi ve öz birinci parasını qazana edi.
— Bu menim yalım, iskelem. Anda yaldamaqnı ögrendim ve anda kiçik qavehanemiz bar edi. Men savut yuva, salatalar yapa edim, babam pilâv ve şiş kebabı pişire edi. Yahşı künlerde gril üstünde pişirilgen alabalıq edi, yaramay künlerde tek pilâv ve qoy şiş kebabı edi. Anam mantı yapa ve yalığa ketire edi. Yemeklerni portsiya şeklinde sata edik, ve kün devamında üylelik aşamaq içün yeterli derecede insan kele edi.
Öz muzıka mektebine baqqanda Jamala onı birden tanımadı, çünki binanı tamirlediler, boyaladılar ve şimdi o “daa çoq şifahanege beñzey”. Mında yırcı fortepiano derslerini aldı, başta onıñ ocası anası Ğalına Tumasova edi. Lâkin çoq vaqıt degil.
— Ana-babadan tasil alğanda ne olğanını bilesiñizmi? Anam, evge beraber ketmek içün meni soñki sırağa qaldıra edi. Ve bazıda böyle edi: “Ana, anda bir serial başlay, evge keteyik! Evde ders yaparmız!” Evge kelgende ev işleri başlana edi ve fortepiano derleri içün vaqtımız qalmay edi.
Muzıka mektebi eki qatlı eski qırımtatar binada yerleşe edi. Talebe olaraq Jamala, bu binadan sürgün olunğanlarnıñ, mülkiyet aqqınen bağlı vesiqalarnen kelgenini kördi.
— Şu zaman, muzıka mektebi ola bilecek büyük bir ev saibi olmaq zenginlik demek edi. Bu insanlar Orta Asiyadan keldi. Bu ev içün vesiqaları da bar edi, amma olarğa ayttılar: “Bağışlañız, şimdi bu muzıka mektebidir. Yañı yer qıdırıñız”. Atta bala olaraq, bu hucur olğanını hatırlayım, olarnı sadece yolladılar, sanki bu doğrudır. Şimdi bu muzıka mektebi olğanına sanki qarşı da degil ediler, amma aynı zamanda başqa sual peyda ola edi: yaşamaq içün yañı bir yer beriñiz. Balalığımdan bu anni pek yahşı hatırlayım.
Jamala (ortada) Camaladinovlar qorantasınıñ evi yanında. Sol tarafta — babası, Alim Camaladinov. Küçük-Özen (Maloriçenske), 2000 senesi.
Qartbabasınıñ inciri. Quru Özen
Quru Özen (1945 senesinden Sonâçnoğirske) — Qırımda Qara deñizniñ yalısında, zemaneviy Maloriçenske yanındaki köydir. Bu köyde Jamalanıñ qartbabası Ayar Camaladinov tarafından oturtılğan incir bağçası öse. İncir yılda eki kere bereket bere. Şimdi bağçağa babası baqa. İncirler toplap bazarğa ketire.
— İncirimizni sevem, özüne hastır, çünki sevginen toplanğan. Babam onı iç bir kimsege işanmay. Çoqtan berli oña aytamız: “İncirnen oğraşmağa yardım etecek bir kimseni al!” O tek bir özü toplay — er bir incirçikni qutuçıqqa qoya. Mükemmel! Evge barıp keldim. Yazıq ki, anda ketmek içün şimdi imkânım yoq, amma anda pek yahşı, pek dülber. Bu sadece incir bağçası degil. Bu böyle küç yeri kibidir, ve onıñ endi balalarım içün qalacağına ve nesilden nesilge berilecegine pek inanam.
Ayar Camaladinov bağçada çoq vaqıt keçire edi ve terekler baqmaq içün çoq küçüni sarf etti. Jamala, oquvğa ketmezden evel qartbabası sağlıqlaşmaq içün bağçadan çıqmağanda o, bazıda darılğanını ve tereklerniñ torundan daa müim olğanını bellegenini hatırlay. Amma soñra bu hatıralarğa başqa taraftan baqmağa başlağan.
— Qoylarnen yırlağanım kibi onıñ da tereklernen bu azatlıqnı duyğanını sanam. Er adam içün bunıñ pek müim olğanını belleyim. Qoylarnen, deñiznen ya da tereklernen…özüni yavaş ve serbest olaraq duymaq. Şimdi bu pek yetmey. Balalarım evge barğanını, yerlerimni, deñizimni körip olğanlarını pek isteyim. Olarnıñ öz hatıraları olğanını, özlerini serbest duyıp ve öz azatlığını tapıp olğanlarını isteyim, çünki menince er insan içün öz aenk yerini tapmaq pek müimdir.
