Kemik üstünde ömür. Mezarlıqlar ve milliy hatıra

Avropa tarihında, hususan totalitar rejimler yıllarında, mezarlıqlarnıñ yoq etilüvi kibi cinayetler çoq rastkele. Cenk, soyqırım, kütleviy ölüm cezalarınıñ sessiz şaatlarınıñ qabirler aqqında hatırlavları oñaytsız (kimerde ise elverişsiz de) ola. Vaqıt esasen hatıranıñ tarafı olmayıp, mezarlarnıñ unutılğanını istegen ükümetke maqsadına yetişmege yardım ete. Onıñ içün sıq ola ki, evel mezarlıq olğan yerde balalar futbol oynaylar, alış-veriş merkezler qurula ya da istiraat parkları yaratıla.

Avstriyalı yazıcı, jurnalist ve terciman Martin Pollak öz kitabında öyle yerlerni zeerlengen manzaralar dep adlandıra. Ukrayinada Martin evel mezarlıqlar olğan yerlerni qıdıra. Çoqusınıñ yerinde şimdi mesken binaları qurulğan, istiraat parkları, cayav soqaqları yerleşken. Öyle vaqialar, elbette, sovet işğali devrinde eñ çoq rastkele edi, çünki “bir sovet halqı”nıñ ne ayrı keçmişi, ne milliy hatırası ola bile edi. Rusiye, SSCB-nıñ mirasçısı olıp, şimdi de böyle cinayetlerni yapmağa devam ete.

Ne içün mezarlıqlarnı saqlamaq ve olarğa baqmaq o qadar müim?

“Sındırmaq — qurmamaq, can ağırmaz” — dep aytıla rus ata sözünde. Sovet devrinde bu zalım baqış çoqusı Ukrayin içün deşetli aqiqatqa çevirildi. Şimdi de ruslar şu adetni küteler. Bizim şeer-köylerimizni, hususan mezarlıqlarımıznı atıp bombalaylar.

Mezarlıqlarnıñ yoq etilüvi Ukrayin medeniyeti, tarihı ve özgünliginiñ izlerini sistematik şekilde mahv etken rus siyasetiniñ parçası oldı. Çünki mezarlıq halq içün qıymetli olğan yerdir:

– adetince baştaşlardaki metin ölü adam ya da onıñ tuvğanları laf etken tilde yazıla (Ukrayin tiline ise rusiyelilerniñ munasebeti er keske belli);

– memorial levhalarda qartlarnıñ yekâne fotoresimi buluna bile. Öz soyunı tedqiq etken insanlar içün bu pek faydalıdır;

– mezarlıq qadimiy Ukrayin adetlerinden biri olğan Prо́vodı, yani ecdatlarnıñ añmasınen bağlı yerdir. Şu anane Ukraiyn qorantalarını birleştire ve onıñ çoq merasim tafsilâtı bar. Demek ki, o, medeniyet ve kimliknen bağlıdır;

– baştaşlarnıñ mimariy qıymeti bar. Olar milliy, tarihiy, medeniy manalarnı ifadelegen sanat eserleridir.

Ukrayin mezarlıqlarını tarihiy abideler kibi de araştırmaq kerek. Misal içün, sanatşınas Valeriy Malına: “Ukrayina territoriyasındaki haçlar başta landşaftnıñ yerlerini, şeerlerni ve köylerni ayırmaq içün qullanıla ediler. Qasabalar içinde baştaşlar ölüniñ içtimaiy-mülk statusı, zenaatı, yaşı, cınsı ceetinden farqlana ediler”, — dep yazğan.

Tek XIX asırnıñ soñu devri devamında tedqiqatçı baştaş haçları arasında bey, qarabacaq, kozak, asker, papaz, tul, öksüz, qızlıq, melek, marginal çeşitlerini ayıra. Olarnı baştaşnıñ qurulışına, kölemine, bezeklerine, epigrafiyasına, mezarlıqta yerleşüvine köre farqlamaq mümkün. Misal içün, deviant cemiyet gruppalarnıñ, yani aydutlar, saruşlarnıñ qabirleri, adetince, işaretsiz ve mezarlıqnıñ tışında yerleştirile edi. Demek, añlağanımızğa köre, mezarlıqlar tek şahsiy ve kollektiv hatıranı saqlav ceetinden degil de, Ukrayinlerniñ medeniyetini, dinini, yaşayışını añlav ceetinden de qıymetlidir.

Yazıq ki, mustaqillik yıllarında tarihiy miras ögrenüvi devletniñ prioritetinden biri olmadı. Kozak mezarlıqlarını, qıymetli dürbelerni, abidelerni qorçalamaq ve saqlamaq içün devlet programmaları öyle de yoq. Onıñ içün şimdi bunıñen, böyle yerlerniñ qıymetini añlağan göñülliler oğraşalar. Olardan biri — “Ukrayina İnkognita” CT (cemaat teşkilâtı) leyhası. Olar, eski mezarlıqlarnı qıdırmaq içün memleketniñ çeşit bölgelerine ekspedisiyalarğa keteler.
 

Kıyiv. Mezarlıqnı buldozer ile tegizlemek

Ukrayin devletiniñ territoriyasında çeşit halqlar er vaqıt biri-biri yanında yaşağanlar, buña zengin medeniy miras, hususan çeşit halqlarnıñ qadimiy mezarlıqları şaatlıq ete.

Birinci cian cenki vaqtında Ukrayin topraqları qanlı uruşlarnıñ merkezine çevirilgen, onıñ içün çoq milletniñ vekilleri mında elâk olğan. Bu zamanda Ukrayinada çoq Alman mezarlığı şekillengen.

Birinci cian cenkinden soñ Rusiye imperiyasınıñ harabeleri üstünde meydanğa kelgen Mustaqil Ukrayina Halq Cumhuriyeti (1917–1921) Almanlarnı ve Avstriyalılarnı Rusiye kommunist askerlerine qarşı cenkleşmege davet etken. 1918 senesi Ukrayinanı yoq etmege ve onı öz imperiyasına, yani kommunist devletine qaytarmağa tırışqan rus askerlerini quvmağa yardım etmek içün yaş devletke 450 biñ Avstriya-Macaristan ve Alman askeri qoşulğan.

Bu devir vaqiaları Kıyiv mezarlıqlarından biri olğan Askold moğıla mezarlığına da tesir ettii. Bu mezarlıq daa 1786 senesi meşur Kıyivlilerniñ hatırasınıñ şerefine qurulğan edi. Şu vaqıttan başlap mında, öz faaliyetinen şeerniñ ve memleketniñ taqdirini belgilegen belli medeniy ve cemaat erbapları ve mesenatlar defn etilgenler.

Bu mezarlıqtaki abidelerniñ, yani qoranta dürbesiniñ çoqusı bediiy eserler edi. Umumen Askold dağında eki biñge yaqın belli ve körümli Kıyivliniñ naaşı defn etilgen edi. Hususan, mında 1918 senesi saban ayınıñ 10-nda musaviysiz uruşta yaş Ukrayin devletiniñ paytahtını rus kommunist askerleri tarafından zapt etilmekten qurtarğan Krutı küreşiniñ¹Krutı küreşi bu 1918 senesi qara qış ayında meydanğa ketirilgen yañı Ukrayina Halq Cumhuriyetiniñ kursantları ve rus bolşevik askerleri arasında olıp keçken silâlı uruş, 600-ge yaqın Ukrayin studenti ve göñülli 4 biñlik rus ordusınıñ Kıyivge qarşı ilerilevini toqtatqan edi. qaramanları defn etilgenler.

Lâkin Ukrayina bolşevikler tarafından zapt etilgen ve 1922 senesi ilân etilgen SSCB-nıñ terkibine qoşulğan soñ mezarlıqnıñ asırlıq tarihı toqtatılğan edi. Sovet kommunist mefküresi insaniyetniñ evelki tarihınen qattı sürette üzülgen yañı ileri devirniñ kelüvini ilân etken.

Bu sebeplerden SSCB hususan “kapitalist” ğarbiy ananeniñ tesiri altında yaratılğan medeniy abidelerni sistemli sürette yoq etmege başlağan. Tarihnıñ “sıfırlavı” mezarlıqlarğa da toqunğan. 1934 senesi bolşevik ükümeti Askold moğıla mezarlığını bir adlı şeer parkına çevirmege qarar çıqarğan. Yıqıluv devamında bütün dürbeler ve baştaşlar canavarca yoq etilgen, tek 15 abideçik Bediiy institutnıñ studentleri içün berilgen.

Kommunist mefküresiniñ tecavuziy ateizmi uva territoriyasında yerleşken Aziz Mıkolay adına kilseni de acımağan. Başta ibadethaneni qapatqanlar. 1936 senesi onı restoranğa, 1938 sensi ise park pavilyonına çevirilgenler. Askold moğıla mezarlığı soñki kere mezarlıq olaraq 1941–1943 seneleri Kıyivniñ nasist işğali vaqtında qullanılğan. Şu vaqıtta anda nasist askerlerini defn ete ediler.

1943 senesi nasistler quvulğan ve şeer Qızıl Ordu tarafından işğal etilgen soñ, sovetler Фlman qabirlerini yernen bir yapqanlar. Sovet Ukrayinasınıñ bütün azat etilgen territoriyalarındaki işğalcilerniñ qabirlerinen de aynı şey olğan.

Poltava. Merkeziy soqaqta baştaşlarnıñ parçaları

Sovet tarihiy müendisligi Ukrayinanıñ şimaliy-şarqındaki qadimiy tarihiy şeer olğan Poltavanı da acımadı. Bu ukrayin medeniyetiniñ körümli merkezlerinden biridir. 1930-uncı seneleri Sovet ükümeti eski şeer mezarlığını yoq etmege qarar berdi. Böyle eren yerlerniñ çoqusı kibi, oña da şeer merkezi civarında territoriya ayırılğan edi ve o da onıñnen beraber öse edi. Eski şeer mezarlığı 1808 senesinden 1872 senesine qadar qullanıla edi, ondan soñ o qapatıldı. O vaqıtqace o, büyük bir territoriyanı qaplap ala edi. Sovet ükümeti onı şeer qurucılığı içün qullanmağa qarar berdi: yañı yol töşemek, Ekinci cian cenkinde elâk olğan sovet askerlerine bağışlanğan şan-şüreti hatıra kompleksini qurmaq, park yaratmaq.

Yerli adamlar şu eski yerni sıq yeudi mezarlığı dep adlandıra ediler, çünki Ekinci cian cenkinden evel şeerde yeudi halqınıñ payı pek büyük edi, ve buña köre, yerli mezarlıqta yeudi adlarınen çoq baştaş bar edi. Ekinci cian cenki vaqtında nasistler yerli yeudi cemaatını yoq ettiler, olarnıñ qabirleriniñ baştaşlarını ise sovet işğalcileri yıqtılar. Bu facialı ikâye sovet devrinde bazı diyarda bütün milliy cemiyetlerniñ hatırasını sistematik sürette silgen, biñlernen mezarlıq ve medeniy abidelerni aselet yıqqan rus müstemlekeciliginiñ tek bir misalidir.

Mezarlıq yıqılğan soñ, çoq miqdarda granit qaldı. Onı merkeziy cayav soqağını qurmaq içün qullanmağa qarar berdiler. Şunıñ içün şimdi de Poltavanıñ merkeziy soqağı boyu kezingende ayaqlarnıñ astında baştaşlarnıñ parçalarını körmek mümkün. Olarnıñ üstünde dünyanı terk etken adamlar aqqında yazılar körüne.

Bütün büyük mezarlıqtan tek Poltavada doğğan yazıcı İvan Kotlârevskıynıñ qabri saqlanıp qaldı. O, XVIII asırnıñ soñunda laqırdı yerli şivesinde “Eneyida” komediya-poemasını yazıp, Ukrayin edebiy tiliniñ temelini qoydı. Sovet mefkürecileri yazıcıdan “doğru” mefküre sımasını yaratıp olğanı neticesinde qabir saqlanıp qaldı. Eserniñ bir qaç levhası ceennemde olıp keçkeni içün Sovet mefkürecileri eserni kommunist ateizminiñ teşviqatı dep añlattılar, lâkin bu Roma devrindeki klassik eserniñ süjeti edi.

Odesa. Birinci mezarlıqnı parkqa çevirmek

Qara deñiz yalısında yerleşken Ukrayinanıñ üçünci şeeri olğan Odesanıñ cenübiy tarafındaki mezarlıq XVIII asırnıñ soñunda çalışıp başladı. Anda çeşit millet ve milliy cemiyet vekilleri defn etilgen, çünki Odesa temeli qoyulğanından başlap çoqmedeniy liman şeeri edi. Onıñ qadimiy mezarlığı başta çeşit mezarlıqlardan ibaret olğan kompleks edi, soñra olar birge birleşken.

1816 senesi onıñ territoriyasında “Usih Svâtıh” adlı pravoslav kilsesiniñ qurulması başlandı. 1845 senesi ise şeer başlığı mezarlıqnı kvadratlarğa bölmekni ve onıñ planını tizmekni emir etken. Bundan ğayrı daa eppeyi terek saçıldı, soqaqlar ise taşnen töşeldi. Qabirlerni de plan boyunca yerleştirmege başladılar.

Mezarlıq XIX asırnıñ 1880-inci seneleriniñ ekinci yarısına qadar bütün definler içün açıq edi. Bundan soñ ise pek az yer qalğanı içün mında tek meşur insanlarnı ve endi anda kömülgen adamlarnıñ eñ yaqın tuvğanlarını (mahsus ruhsetnen) defn ete ediler. Umumen mezarlıqta 200 biñge yaqın adam defn etilgen, olarnıñ arasında inqilâptan evelki Odesanıñ belli sakinleri: Neapolitan konsulı Feliks de Ribas, sessiz kino yıldızı Vera Holodna, 40 yıl devamında şeerde çalışqan ve Odesanıñ eñ belli abidelerini qurğan İtaliyalı mimar Françesko Boffo ve başqaları.

Sovet ükümeti kelgen soñ yağma ve kerekli baquvnıñ olmaması sebebinden mezarlıq baqımsız alğa keldi. 1931 senesi mezarlıqnıñ yıqıluvı aqqında resmiy qarar çıqqan, 1935 senesi ise mezarlıqnıñ kilsesini dağıtqanlar. Dağıtıluv devamında qabirlerden qıymetli şeylerni çıqarıp esaplay ediler: silâ, mukâfat, müceveratlar ve ilâhre. Atta tabutlarnı (труна) bozuq demirge tapşıra ediler. Aynı vaqıtta naaşlar aqqında iç kimse tüşünmey edi, olarnı kereksiz şey kibi topraqnen köme bile ediler.

1937 senesi mezarlıqnıñ bir parçasında park açılğan. 1995 senesinden başlap o, “Preobrajenskıy” dep adlandırıla. Evel qabirler olğan yerde oyun meydançığını, çeşit atraksionlar qurdılar, atta atuv meydançığı ve külkü odası da bar edi. Böyleliknen, biñlernen şeerlilerniñ, belli adamlarnıñ hatırası merametsizliknen yoq etildi. Granitten, çeşit türlü mermerden, tunçtan yapılğan yekâne abideler ve dürbeler ğayıp oldı.

Soñki on yıllıqta mezarlıq olğan parknıñ territoriyası alimler, hususan Ukrayina İlimler Akademiyasınıñ Ukrayin arheografiyası ve menbalar institutı ve Odesa vilâyetideki Ukrayin cemiyetiniñ tarihiy ve medeniy abidelerni qorçalav teşkilâtı tarafından ögrenilip kelgen. 2020 senesi de şeer idaresi parkta mında defn etilgen belli Odesalılarnıñ adlarınen memorial müzey-divarı yerleştirdi.

Harkiv. Mezarlıqlar yerinde Komsomolskıy parkı ve stadion

Slobojanşçınada yerleşken Ukrayinanıñ ekinci şeeri eñ büyük şeeri dep sayılğan Harkivdeki yeudi mezarlığınen de aynı şey oldı. O, 1930-ıncı senelerniñ başında sovet terrorınıñ “aqibetlerini” gizlemek içün açılğan edi. Mında Ğolodomor (1932–1933) — sovet ükümiyeti tarafından yapılğan eñ büyük soyqırım devamında elâk olğan adamlar defin etildi.

O vaqıt o qadar çoq bala ölgen eken, olarnı defin etmek içün ayrı damartı ayrılğan edi. Bu mezarlıqta çekiştirilgen siyasiy mabüsler ve Büyük terror (1937–1938) qurbanları da gizliden defin etilgen edi.

1960 seneleri mezarlıqnı yoq etkenler, onıñ territoriyasında ise Komsomolsk parkı qurulğan. 2007 senesi o, Hatıra parkı dep adlandırılğan, oña memorial statusı berilgen ve abidesi qoyulğan.

Harkivde zemaneviy “Metalist” stadionı yerinde daa bir yoq etilen mezarlıq bar edi. 1772 senesi qurulıp, şeerdeki eñ eski mezarlıqlardan biri olıp Aziz Ruh dep adlandırıla edi. Mezarlıq 1854 senesine qadar çalışqan. Soñra, anda adamlarnıñ defin etilüvi vaqtınca toqtatılğan, tek 30 yıl keçken soñ kene kömmege başlağanlar, lâkin şu zaman devamında ep bir bazı yañı qabirler peyda olğan. 1885 senesi mezarlıq tekmil qapatılğan. XX asırnıñ başında sovet ükümeti, Harkivde endi pek çoq mezarlıq olğanı içün, onı yıqmaq qarar çıqarğan. 1923 senesi onıñ yerinde naaşlarnı yañıdan kömmeyip, stadıon qurulması başlandı. Naaşlar 2007 senesi stadionnı yañıdan qurğanda da tapılğan.

Bağçasaray. Musulman mezarlığı yerinde raatlanuv yeri

Rusiye müstemlekeciligi Qırımnıñ tamır halqlarınıñ medeniy asabalığını yoq etkende ayrıca diqqatlı eken. XVIII asırda yarımadanı müstemlekeleştirgen soñ Rusiye İmperiyası bu topraqlarda üç asır devamında mevcut olğan Qırım Hanlığını yoq etken. Soñki asırlar devamında rus imperializmi öz çeşit sıfatlarında, yani imperialistik, kommunist ve putin, yarımadanıñ Rusiyeden evelki tarihı ve Qırımtatarlar aqqında hatırlavlarnı ayrıca ğayretli yoq ete.

Qırım Hanlığınıñ qadimiy paytahtı Bağçasaraydaki eñ büyük mezarlıqlardan biri olğan Sausqan da bu siyasetniñ qurbanı olğan. Hansaray territoriyasında yerleşken mezarlıq Han mezarlığı adınen de belli eken. Onıñ em Qırımtatar halqı, em Ukrayina ve bütün dünya içün tarihiy-atiqiy qıymeti bar. Anda XVI asırnıñ soñundan XVIII asırnıñ soñuna qadar Qırım devletiniñ ükümdarları kömülgenler.

Qırımtatarlar sürgün etilgen soñ (1944 senesi quralaynıñ 18–21) mezarlıqnı yoq etip baştaşlarnı alıp kettiler, olarnıñ yerinde ise terekler saçtılar, atuv meydançığını ve sport meydançığını yerleştirip teşkil ettiler. Ukrayinanıñ mustaqilligi ilân etilgen soñ, Qırım sakinleri mezarlıqqa yarımadanıñ çeşit yerlerinde tapılğan bozulğan baştaşlarnı ve olarnıñ qısımlarını qaytarıp başladılar.

Lâkin 2014 senesi yarımada işğal etilgen soñ, Rusiye Qırımnıñ aqiqiy özgünligine sistematik ücümni yañıdan başladı. 2022 senesi kiçik ayda rusiyeliler yañartqan mezarlıqnıñ yerinde raatlıq yerini yapmaq içün kene de onı yoq etmege başladılar.

Rusiye Federatsiyası özüni, çekiştirilip oldürülgen vatandaşlarınıñ qabirleri üstünde parklar qurğan SSCB-nıñ mirasçısı olaraq ğururnen ilân ete.

Mezarlıqlarnıñ suv basuvı

Sovet ükümeti quruluv içün mezarlıqlarnı tegizlemekten ğayrı, daa emiyetli müendis leyhaları içün mezarlıqlarnı yoq etmekten de tartınmadı. Böyle misallerden biri olğan Dniprodaki Suvceryanlı mekân quruluvıdır. O, Ukrayinanı şimalden cenüpke bölgen Dnipro özenindeki Suvceryanlı mekânnıñ kaskadı arasında eñ eskidir. Bu leyha Sovet devletiniñ eñ müim yañılıqlarından biri edi. O, SCM-nı tek iqtisadiy degil de, daa kommunizmniñ imtiyazlarını köstermek içün mefküreviy leyha olaraq qullanmaqnı planlaştıra edi.

1927 senesi qışta sovet reberiyeti onıñ leyhası boyunca mahsus toplaşuv keçirip bir büyük bentni qurmaq qarar berdi. Çoq adam yaşağan büyük yerlerni suvnen bastırmamaq içün üç kiçkene bent yapmaq variant da bar edi. Amma ahır-soñunda ekinci variant red etildi. Böyleliknen, 16 biñ gektar topraq ve 56 mesken yeri suv tübünde qaldı (14 bütünley, qalğanları ise qısmen).

Elbette, böyle büyük territoriyada mezarlıqlar ve yekâne tarihiy defnler de bar edi. Hususan, Dnipro SCM-nıñ quruluvı başlanmazdan evel, sovetler eneolit ve tunç devirlerinden qalğan yüzden ziyade qurğannı, orta asırlar ve erte modern devirden definlerni yoq etkenler.

Daa 1927 senesi Dnipro SCMnıñ atiqiy ekspedisiya çalışıp başladı. Onıñ taqımı suv basqan yerlerni teşkere edi. Onıñ yolbaşçısı belli Ukrayin alimi Dmıtro Yavornıtskıy edi. Devletten maddiy destek yoq edi, onıñ içün ekspedisiya tek beş yıl mevcut oldı. Ekspedisiyanıñ faaliyeti soñki yılda sovet ükümeti tarafından Ukrayinada yapılğan açlıqqa baqmadan, alimler künde 16 saat çalışıp, mümkün qadar çoq abideni tapmağa ve saqlamağa tırışa ediler. Bu vaqıtta Sovet devleti Ukrayin alimlerine qarşı kütleviy cezalavlarnı başladı, onıñ içün malümatnıñ büyük parçası neşir etilmedi. Ekspedisiya azalarınıñ çoqusı ise apiske alındı. Olarnıñ bazıları soñra atılıp öldürildi.

Rusiye Federatsiyası ötrü peyda olmağan mezarlıqlar

Ukrayinanıñ şimaliy-ğarbındaki Volın vilâyetindeki bir qaç köyde “Rusiyede ölgen” yazısınen yekâne baştaşlar saqlanğan. Olarnıñ tübünde cesetler yoq, çünki bu insanlar tarihiy sebeplerden (yani öz istegine qarşı) duşman toprağında ebediy qalğanlar. Öyle qabirler ya da baştaşlarnıñ çeşiti “kenotaf” adlandırıla. O, ğayıp olğan ya da cesetni tapmaq mümkün olmağan yerde ölgen adamğa hatıra olaraq qoyula.

Gürdeli 1915–1921 seneleri , Birinci cian cenkiniñ qanlı uruşı, Ukrayina Halq Cumhuriyetiniñ ilân etilmesi ve onıñ Rusiye tarafından zapt etilmesinden qorçalanması vaqtında yerli sakinlerni imperiyanıñ terenliklerine sıq-sıq köçüre ediler, çünki olarnıñ doğğan yerleri küreş meydanına çevirile edi. Ukrayinlerniñ çoqusı andan qaytmay edi, bazıları ise ğayıp ola edi, onıñ içün hatıra qalsın dep tuvğanları olarğa timsaliy baştaşlarnı qoya edi.

Volındeki Ostrivya köyündeki kenotaflardan birinde böyle bir metin oyulğan:

“…1915–1921 seneleri cenk ve Volın ealisi çar imperiyasınıñ cebesiniñ arqasına keçirilgen tahliye sebebinden elâk olğanlar. Defn etilgen: eki — cebede, eki — Samarqand şeerinde (Merkeziy Asiyada zemaneviy Özbekistan — muar.), dört — Samara guberniyasındaki Stara Porubyojka (zemaneviy Rusiye — muar.), eki — açlıqtan Kozlov şeerinde (zemaneviy Rusiye — muar.), bir — dört yaşındaki Brest şeerinde tren vagonında buzlap qalğan (zemaneviy Belarus — muar.)».

Volın köylerinde bu kenotaflar evlerniñ pencereleri ögünde ve yol boyunda Rusiyede ve onıñ keñ müstemleke tüşken territoriyalarında ğayıp olğan bütün qorantalar aqqında hatıra olaraq tura.

Ne içün ruslar mezarlıqlarımıznı yoq ete

Kommunistler, qoranta devamlılığı, belli ecdatlar aqqında hatıra ve insannıñ öz asılını bilmesi “parlaq sosialist kelecek”niñ qurulması içün ciddiy telüke olğanını yahşı añlay ediler. 1917 senesi Rusiye imperiyasınıñ yıqıluvından 5 yıl soñra onıñ yerine Sovet Birliginiñ ilân etilmesi arasındaki devirde Ukrayinanıñ mustaqilligi içün küreşken askerlerniñ qabirleri pek az qaldı. Ekinci cian cenki vaqtında mustaqil Ukrayin devletiniñ yaratılması içün ve Ukrayinanıñ Sovet işğaline qarşı gizliden küreşken UPA partizanlarınıñ tek bir qaç qabri tapıldı ve tiklendi. Aynı şekilde kozaklarnıñ qabirleri az qalğan, ğetmanlarnıñ ise iç birisi yoq. Çoqusı belli Ukrayinlerniñ külü ise alâ daa Rusiye Federatsiyasında qalmaqta.

Zemaneviy rusiyeliler Sovetlerniñ adetini devam eteler. Olarnıñ tarafından vahşiylik vaqiaları daa keñ kölemli basuvdan evel belli edi. 2017 senesi çeçek ayında Donetsk vilâyetindeki Popasna şeeriniñ mezarlığına artilleriya snarâdları urulğan. 2020 senesi çeçek ayında ise tekrar ateşke tutulğan.

Daa keñ kölemli basuvdan evel rusiyeliler tek tiri Ukrayinlerge degil, daa ölgen soylarına tınçlıq bermey ediler. Rusiye daa 2014–15 seneleri işğal etilgen Qırım ve şarqiy Ukrayina territoriyalarında mezarlıqlarnıñ maqsatlı yoq etilüvi aman-aman muntazam oldı:

2017 senesi

– Qırım yalısında “Gurzuf-Aziz” musulman mezarlığını yoq ettiler. İşğal ükümeti şu territoriya “Artek” halqara bala merkezine ait olğanını bildirdi. Reberiyet mezarlıq yerinde bu bala lageriniñ korpuslarından birini qurmaqnı planlaştıra edi.

2018 senesi

– Qırımda anat qurucılığında rusiyeliler bir çoq arheologik abideni, qadimiy musulman mazarlığını “Qırq Azizler”ni ve milâttan soñ II asırnıñ “Kermen Burun” qasabasını yoq ettiler, biñden ziyade eser qanunsız şekilde Rusiyege çıqarıldı; 

– Aqmescitte, yani administrativ Qırımında, qora qurulğanda eskavator eski musulman mezarlığını yoq etti;

2019 senesi

– Qırım yarımadasında Eski Qırım şeerinde qurucılıq işleri vaqtında XIII asırnıñ musulman baştaşları qazıldı;

– Aqyar civarındaki Mamaşay köyünde Ekinci cian cenkinde sovet ordusı saflarında cenkleşken 57 qırımtatarnıñ adı yazılğan memorial levhaları yoq etildi.

2020 senesi

– cebe yanındaki Popasna şeerinde (Luğansk vilâyetindeki şarqiy şeer, keñ kölemli basuv başlanğan soñ RF tarafından işğal etildi) işğalciler mezarlıqnı artilleriya ile atıp urğanlar. Şu vaqıtta şeer daa Ukrayinanıñ nezareti altında edi.

2022 senesi kiçik aynıñ 24-nde Rusiye Federatsiyası Ukrayinağa keñ kölemli basuvnı başlağan soñ, vaziyet tek beterleşti, cebe regionlarındaki mezarlıqlar rusiyeliler içün nişanğa çevirildi:

2022 senesi

– saban ayı: rus ordusı Kıyivdeki Babın Yar Holokost memorial merkeziniñ territoriyasını atıp urdı, anda 1941–1943 seneleri Alman işğali vaqtında kütleviy atışmalar olıp keçti; Mariupol yanındaki Starıy Krım köyü işğal etilgen soñ rus arbiy tankları yardımınen Avropadaki eñ büyük mezarlıqlardan biri yıqıldı;

– çeçek ayı: Odesada Ukrayinler ve Yeudiler cıyılğan mezarlıqqa artilleriya atuvından zarar ketirildi; Ücüm vaqtında mezarlıqta qabirlerden birini temizlegen qadın yaralanğan ve oña kontuziya yuqtı;

– quralay: raketalar ücümi sebebinden işğalciler Siversk vilâyetinde Ekinci cian cenkinden soñ qırılmağan qalğan eñ büyüklerinden biri olğan Ğluhiv Yeudi mezarlığını aslında bütünley yoq ettiler (XIX-XX asırlarğa ait Yeudi halqınıñ biñden ziyade qabiri bar edi. Olarnıñ arasında meşur erbaplar da defn etilgen eken). Hususiy tsiniklik şunda ki, rusiyeliler bunı nasizm üzerindeki ğalebe künü dep adlandırğan künde yaptılar.

2023 senesi

– qara qış ayı: yerli sakin defn etilgende duşman Siversk vilâyetinde Ğremyaçivdeki mezarlıqqa ücüm etken;

– saban ayı: işğalciler qaradaki Tavriyadaki Mıhaylivka köyü artındaki mezarlıqqa artilleriyadan atıp urğanlar;

– arman ayı: duşman dronlarınıñ gece ücümi sebebinden Kıyiv yanındaki mezarlıqlar zarar körgen edi;

– ilk küz ayı: rusiyeliler Donetsk vilâyetinde Kramatorsk şeerindeki mezarlıqqa atıp urğanlar;

– orta küz ayı: işğalciler Hersonnıñ civarındaki mezarlıqqa atıp urğanı sebebinden bir adam elâk oldı, daa birisi yaralandı.

2024 senesi

– qara qış ayı: duşman ücümi sebebinden Slobojanşçına vilâyetinde Kupyansk şeerindeki mezarlıq zararlanğan edi. Umumen, 2023 senesi Harkiv vilâyetinde deyerlik bütün mezarlıqlarnıñ ziyaret etilüvi yasaq etildi, çünki anda em atuvdan, em de uzaqtan mayinleme havfı büyüktir;

– saban ayı: raketa ücümi sebebinden Sumı şeerindeki mezarlıqnıñ territoriysında hasar peyda olğan. Qabirler ve abideler yoq etilgen;

– quralay: Qırımdaki Köreiz köyünde rusiyelilerr sürgünlikten qaytqan Qırımtatarlar qurğan mezarlıqnıñ tamam ortasında qora tiklemege başlağanlar (bese-belli onıñ yerinde bir şey qurmaqnı planlaştıralar);

– ilk yaz ayı: Hersondaki mezarlıqta ondan ziyade qabir duşman mermisi ile yoq etilgen;

– oraq ayı: Donetsk vilâyetinde Pokrovsk şeerindeki mezarlıq raketa ücüminden zararlanğan.

Rusiye asırlar devamında Ukrayinlerni öz ecdatlarını tanımaq, qabirlerini ziyaret etmek imkânından marum etken. Ukrayinlerniñ öz toprağına aitligini red etmek ve onı elge keçirmek içün Rusiye Ukrayin milleti ve olarnıñ tuvğan toprağı arasındaki bağnı yoq etmege tırışqan. Zaten, bu şimdi de devam ete. On yıldan ziyade Ukrayinler Qırım ve Donetsk vilâyetiniñ işğal etilgen territoriyalarındaki soy-soplarınıñ qabirlerini temezlimek ya da sadece yanında turmaq içün ziyaret etip olamaylar.

Sağ qaluv küreşi vaqtında mezarlıqlarnıñ qıymetini añlamaq Ukrayinlerniñ acele vazifelerinden biridir. Madem ki, medeniyetlikniñ alâmetleri bu em öz tarihiy mirasını ve tarihiy devamlılığını saqlamaq, em de öz ananelerine ve öz ölgen, öldürilgen, ya da çekiştirilgen insanlarına ürmetli munasebette bulunmaqtır.