Ukrayinada yaşağan qırımçaqlar. Olar kimler?

Er kün Vyaçeslav Lombrozo ocaqqa cezve qoya, onıñ isitilmesini ve dımnıñ buvlanmasını bekley. Qave qoya ve bütün vaqıt onı qarıştıra. Qızartılğan qaveniñ yengil qoqusını duyıp, oña şeker qoşa. Bundan soñ qarışmağa suv da qoşa, ve bütün vaqıt qarıştıraraq qaveniñ köterilmesini bekley. Vyaçeslav, toyğun sıcaq içimlikni filcanlarğa tez-tez qoya, ve Aqmescit aqqında fikirlernen İlbavdaki kününi başlay, çünki «qırımçaq, Qırım onıñ evi olğanını daima hatırlay».

Qartbabasınıñ tarifine köre pişirilgen qave – qırımçaq Vyaçeslav Lombrozonıñ tuvğan evi aqqında müim hatıralarından biridir.

— Qartbabam qave pişirmekni seve edi. Оña Yusuf-can dey edim. Menim canım. Men oña Yusuf dey edim, çünki onıñ adı Yosıf edi. Pek sıcaq munasebetlerimiz bar edi. Pek kederlenem. Kelgenimde, er vaqıt soray edi: «Qave içeceksiñmi?».

Vyaçeslav. Aqmescitten İlbavğa

Vyaçeslav Aqmescitte dünyağa keldi. O, ana-babası ve qardaşınen evniñ ekinci qatında, qartanası ve qartbabası ise üçünci qatında yaşay ediler. Qartbaba torunlarına qırımçaqlar aqqında çoq ikâye ete, adetlerini ögrete edi ve maysalar — qırımçaq pritçalarını aytıp bere edi. O ve qartanası, Holokost vaqtında sağ qalğan yerli qırımçaqlardan biridir.

— Qartbabam cenkten evel Qarasuvbazarda yaşay edi. İşğal vaqtında anasınen ve eki qız qardaşınen Krasnodar ülkesine, soñra Kavkazğa ketti. Cenk zamanında qartanam ise Çeçenistanda, Groznıyda yaşay edi. Tek 1962 senesi olar Aqmescitke qaytıp keldiler.

Aqmescitte Vyaçeslavnıñ öz uquq şirketi bar edi. Ofisi, qırımçaq medeniyet-maarifçilik toplulığı “Qırımçaqlar” binasında yerleşe edi, ve bir vaqıt o, bu toplulıqnıñ idare azası edi. Onıñ müşterileri farqlı şeerlerden ediler, bu sebepten Vyaçeslav sıq-sıq İlbavğa ya da Kıyivge mahkeme toplaşuvı içün bara edi. Yevromaydan vaqtında o, İlbavda edi. O pek musafirçen bir müşterige rastkelgen edi.

— Aqşam Yevromaydanğa kete edik, kündüz ise mahkemede edim.

2014 baarinde Vyaçeslav qardaşınen Aqmescitte arbiy yerler yanında nevbetçilik ete ediler, ve urus nomeralı maşnalarnen kelgen adamlarnıñ ücümlerine qarşılıq köstermege tırışa ediler. O zaman, bu üçümlerniñ neticeleri aqqında iç bir fikirleri yoq edi. Yarımadada olğan vaqialarnıñ inkişafınen İlbavda yaşağan müşteri Vyaçeslavğ qorantasını alıp Qırımdan ketmege ve İlbavda, onıñ evinde qalmağa davet etti.

— Yarımadadan ketkende, tanklar ile trenniñ Qırımğa ketkenini kördim. Ailem, balalarım anda yaşay ediler. Şu anda ketecegime qarar berdim.

Şu zaman olğan vaqialar, qırımlı uquqçınıñ ne yapacağını tayin ettiler. Onıñ yanında olğanlar, oıñnen baraber Qırımnı qorçalağanlar, “Qırım dalğası” cemaat teşkilâtını teşkil ettiler. O, Vyaçeslavğa kibi, Şarqtan ve Qırımdan köçip kelgenlerge yardım ete edi.

Qırımda uquqçı olaraq bilingen Vyaçeslav İlbavda karyerasını yanından qurmaq kerek edi: munasebetler qurmağa, nam qazanmağa başladı.

— Meselâ, sen köçip kettiñ ve borşç pişirmek kereksiñ. Bunıñ içün adetince ne kerek? Sadece aşayt mallarını satın almaq ve olarnı pişirmek kerek. Borşç pişirmek içün köçip kelgen ise çanaqlar, qazan, qaşıqlar, çomuç satın almalı. Er şeyni yanıdan başlamaq kerek.

2015-ten 2017-ge qadar Vyaçeslav, “KrımSOS” cemaat teşkilâtında çalışa edi, “Qırım dalğası” teşkilâtında kibi, bu yerde de o, köçip kelgenlerge uquq yardımını köstere edi. 2018 senesinden başlap Vyaçeslav İlbav şeer şurasında, namuskârlıq ve qabarcılıq qarşısınıñ alınması saasında çalışa: qabarcılıq telükeleri peyda ola bilgeni içün yerli akimiyet sistemasını talil ete.

Qırımçaqlar kimler?

Ortodoks yeudilik dini sebebinden qırımçaqlarnıñ sıq-sıq Qırımdan yeudiler olğanını tüşüneler. Lâkin qırımçaq dua merasimleri yeudilik ceryanlarından farqlanalar. Qomşu toplulıqlarından ayrıca inkişaf etkende ve aynı zamanda qarşılıqlı areket etkende biri-biriniñ adetlerini ala ediler.

1941 senesinde atıp öldürülgen Holokost fedalarını — qırımçaqlarnı ve Qırımda yaşağan yeudilerni ürmetnen añmaq içün 2014 senesinde Qırımnıñ işğalinden evel, Vyaçeslav ve başqa qırımçaqlar er yıl, ilk qış ayınıñ 11-nde Aqmescit-Kefe taş yolunıñ 10 kilometrine kete ediler. O zaman qırımçaqlarnıñ 80 faizi atılıp öldürilgen edi. Bu hatıra kününde — Tkunda — qırımçaqlar ölgenler içün Kadış adlı ananeviy dua eteler.

— Qırımnıñ evel olğan işğali vaqtında Kefe taş yolunıñ 10 kilometrinde çoq qırımçaq atıp öldürülgen edi. Tek bu yerde degil, amma mında eñ büyük miqdar. Qırımnıñ azat etilüvinden soñ qırımçaqlar öz başına bu yerni taptılar. Aqça topladılar ve anda abide qoydılar. Bir qaç yıl soñra bu yerde qırımçaqlar ve atılıp öldürülgen yeudiler de içün memorial qoyuldı.

Bir versiyağa köre, qırımçaq halqınıñ tarihı yeudilerniñ bir qaç icreti dalğasından başlandı: Bizans Devleti, Yaqın Şarq memleketleri ve atta Cenübiy Avropadan — Qırımğa. Qırımçaq adları ve soyadları bunı köstereler: Lombrozo ve Anjelo — İtaliya adları; Bakşı ve İzmirli — Türkiye adları; Gurci — Kavkaz adları… XIII asırından başlap Qırım yarımadasında yaşamağa başladılar.

Başqa fikirge köre, eñ eski Qırımçaq dua kitabı X asırda peyda olğan eken. Buña köre qırımçaqlar, yeudilerniñ Qırımğa köçüvinden evel meydanğa keldi ve belki olarnıñ türk tamırı bar.

Aqmescitten qırımçaq rabin Doron Hondo, qırımçaq yeudilik ananesiniñ 1000 yıldan ziyade olğanını ayta.

Qırımçaq ananesi bir qaç yeudilik urf-adetini birleştire ve bu onıñ hususiyetidir. Qırımçaqlarnıñ dua merasimine “Kafa ananesine köre dua” deyler ve bu vaqıtqa qadar onı küteler. Kadıştan ğayrı dualar Muaddeş Mektüpniñ tilinde oqula.

Kefe (şimdi Feodosiya), Qırımda qırımçaqlarnıñ birinci yeri olaraq sayıla. XIII—XIV asırlarda bu, İtaliyada Cenova Cumhuriyetiniñ müstemlekesi edi. XV asırda olğan Qırımnıñ cenüp toqraqlarınıñ osmanlılar tarafından işğal etilmesinen qırımçaqlar şimalge kettiler ve qırımtatarlarğa daa yaqın yerleşmege başladılar. Qarasuvbazar (şimdi Bilogirsk) qırımçaqlarnıñ yañı yeri oldı.

XIX asırında başta matbuatta, bundan soñ resmiy vesiqalarda “qırımçaq” sözü birinci kere peyda oldı. Şu zaman qırımçaq toplulığı Qırım şeerlerinde faal sürette inkişaf ete edi. Qırımçaqlarnıñ çoqluğı esnafçılar edi, bu olarnıñ qorantalarını bereketnen temin etti. Lâkin XX asır Qırımda yaşağan başqa halqlar kibi qırımçaqlar içün facialı oldı.

1920 senelerde Qırımda qırımçaq ibadethaneleri — qaali — qapatıldı. Açlıq ve tar-marlar sebeplerinden qırımçaqlarnıñ qısmı Qırımdan Filistinge, daa soñ Amerika Birleşken Devletlerine ketti.

Qırımçaq tiliniñ ve medeniyetiniñ inkişafı, tek qırımçaq ealisiniñ yoq etilmesinden degil, qırımçaqlar içün til müitini şekillendirgen qırımtatarlarnıñ 1944 senesi sürgün etilgeninden de toqtadı. Bunıñ yerine Qırımğa başqa milletlerni yerleştirip başladılar. Yañı qomşularnen yahşı munasebetler qurmaq içün qırımçaqlar rus tilinde laf ete ediler. Em de Şuralar Birligi pasportında qırımçaqtan ğayrı er bir milletni yazmaq mümkün edi. Qırımçaqlar yeudi ya da qırımtatar olaraq yazıldı. Meselâ, Vyaçeslav Lombrozonıñ qartanası Ekinci Dünya Cenkinden soñ yeudi olaraq qayd etildi.

— Sovetler Birligi bürokratiyası böyle edi: “Eger siz işğal altında olğan olsañız, demek yoq etilgeniñizni tüşünemiz. Eger de siz yoq etilgen olsañız, demek qırımçaqlar artıq yoqtır”.

Sovetler Birliginiñ siyaseti, Vyaçeslav nesliniñ qırımçaq tilinde — çağatay tilinde – laf etmegeniniñ sebebi oldı.

Nesiller arasında laqırdılar

Çağatay tili türk tilleriniñ qıpçaq gruppasına kire. Başta, yazma içün İvrit elifbesi qullanılğan edi, onı eski qırımçaq elyazmalarında — conqlarda körmek mümkün. 1920 senesinden başlap qırımçaq eserlerini yazmaq içün latin elifbesini, soñ ise kiril elifbesini qullanmağa başladılar.

Bazıda qırımçaq tiliniñ, qırımtatar tiliniñ çeşiti olğanını tüşüneler, çünki olarnıñ leksikası ve sarfı pek beñzey. Lâkin qırımçaq tilinde soñki laf etkenlerden biri olğan Davıd Rebi böyle tüşünmey edi. O, Qırımçaq tili dersligi ve Qırımçaq tili luğatlarını neşir etti.

1900 senelerinde Rebi, “Qartbaba ve torun” bazar mektebini teşkil etti, anda er istegenge qırımçaq tilini ögretti.

— Adetince, 90-larda, neslimizde, qartbabalar tilni daa hatırlay edi, ana-babalar ise endi böyle yahşı degil, torunlarğa da endi ögretmek kerek edi, bunıñ içün Davıd Rebiniñ, em balalarnıñ, em de qartbabalarınıñ rale başında oturacağı böyle mektep aqqında fikri peyda oldı. O ise anda ocalıq yaptı.

Qırımçaqlarnıñ til ameliatından ğayrı nesillerniñ körüşüvi de mektepniñ maqsadı edi. Anda soy-soplar ve dostlar beraberlikte mevzularnı muzakere ete ediler.

Qırımçaq qorantasında munasebetlerniñ qaideleri bar, aile azasınıñ yaşına baqmadan qarşılıqlı sayğığa esaslanalar. Toplulıqta atta böyle sözler bar: “Balağa suv, qartqa ise söz”. Demek, resurslarnıñ bölüvinde er vaqıt balalarnıñ imtiyazı bar, qarar alınğanda ise eñ üyken qoranta azası soñki sözni aytа.

Qartbabanıñ qırımçaq medeniyetiniñ saqlama ve soñ kelgen nesillerge onıñ berme istegi yerine keldi. Öz balaları olğan Vyaçeslav, qartbabasınıñ işinen oğraşmağa devam ete.

— Yavaş-yavaş balalarıma “qırımçaq” sözüniñ manasını añlatam. Bu sözni bileler ve qırımçaqlar olğanını da añlaylar.

Dünyağa qırımçaqlar aqqında

Vyaçeslav Lombrozo, öz esas vazifesini halqı aqqında aytıp bermesini saya. Onıñ fikrince qırımçaqlarğa medeniyet mirasınıñ saqlanmasınen bağlı açıq-aydın strategiya ve cemaatnen daimiy munasebet kerek.

— Malümat qıtlığı olsa, onı kim alaçağını bilesiñiz. Bunıñ içün qırımçaq halqınen bağlı müim vaqialarnıñ, esas adamlarnıñ ve medeniyet mirasınıñ saqlanmasınen nasıl oğraşqanı aqqında malümatnıñ ilk ağızdan kelgeni bizim vazifemizdir.

Vyaçeslav, Qırım yerli halqları içün tedqiq ve destek fondunen çalışa. Bu halqara ükümetke bağlı olmağan teşkilât Qırım halqlarınıñ, qırımçaqlarnıñ da uquqlarınıñ saqlanmasınen oğraşa. Fond er yıl farqlı halqara tedbirler içün Jenevağa ya da Nyu Yorkqa Qırım tamır halqlarınıñ vekillerini yibere. 2018-de Vyaçeslav da stajlav içün Jenevağa ketti, anda tamır halqlarınıñ uquqlarınıñ saqlanmasınen bağlı muvaziy esabatlar yapmağa ögrendi. Ecnebiy memleketlerge barıp kelmelerden ğayrı o Vatanında da müim şeyler yapa.

— Qırımdan malümat toplayım ve etnosiyaset devlet hızmetlerine onı bermege tırışam. İmkânım olsa, qırımçaqlar aqqında çoqça bildirmek içün farqlı konferentsiyalarda, “tögerek masalarda” iştirak etem.

Bu faaliyette ise oña “Qırımçaqlar” Qırım medeniyet ve maarif cemiyatiniñ işleri yardım eteler. 1982 senesinde onıñ teşkil etilmesinden berli qırımçaq toplulığı içün Aqmescitte (Krılov soqağında) müim vaqialar oldılar: Qırımçaqlarnıñ tarihı, yaşayışı, adetleri aqqında almanahnıñ neşir etilmesi, Qırımçaqlar tarihı ve qavmiyatı müzeyiniñ açılması, muntazam körüşüvler, Ukrayina, Amerika Birleşken Devletleri, İsrail, Rusiye ve başqa memleketlerde yaşağan qırımçaqlar arasında tecribe ve hatıralar deñişüvi.

Qırım lezetleri

1990 yılında “Qırımçaqlar” toplulığınıñ sımarışı ve parasına qırımçaq aşları aqqında, ananeviy ve zemaneviy retseptlernen yekâne kitap dünya yüzü kördi. Qırımçaq aşlarınıñ qırımtatar ve qaraylar yemeklerinen çoq oşaması bar. Bu halqlar, bu aşlarnıñ kimniñ olğanını dostane şekilde tartışalar. Qırımçaq aşlarında qatmerli hamır müim yer ala, ondan aileviy ve milliy bayramlar içün eñ rağbetli yemek – qapalı kübete böregini pişireler.

— Qoy etini alasıñ, parçaçıqlarğa kesesiñ, soñ soğan, qartop ve yeşillik doğraysıñ. Bundan soñ qatmerli hamır alıp, ondan qapalı pitsa yapasıñ. Em altta, em üstte hamır olmalı. İçinde ise — qartop, soğan, sebze, et ve yeşillik. Börekniñ ortasında delik yapıla. Belli bir vaqıtta içiniñ qurumaması, biraz pişirilmesi içün bu delikke suv qoymaq kerek.

Qırımçaqlar qatmerli hamırdan da çöçe — farqlı tuzlu ve tatlı börekler yapalar. Olarğa karaim börekleri de deyler.

Er kün içün yemekler arasında — qulaq ve süzme botqaları. Ekisi de kiçik pelmenlerge oşağanlar. Birinci yemekke domatis salcasını qoşalar, ekinci yemek içün ise alede — ceviz salcasını pişireler.

Qırımçaq lezetleri arasında Vyaçeslav Lombrozonıñ sevimlisi bar:

— Balalığımnıñ lezetini sağınam: qoy etini aşağan soñ elleriñ qoyçıq kibi qoquylar.

Qırımdan biñ kilometr uzaqta bile Vyaçeslav özüni ve qorantasını olarnıñ bilgen qoqularınen ve lezetlerinen çevrelemege tırışa. Er zaman Qurban bayramında, evde qırımtatarlarnıñ qırımçaqlarnen qoy etinen paylaşqanını ayta. Ekincileri ise Pesah ya da yeudilik Pashasında olarğa matsa — mayalısız ötmeknen teşekkür bildirdiler. Qırımtatar dostları urf-adetlerini kütüp er yıl Vyaçeslavğa taze et ketireler, şimdi ise İlbavdaki dairesine.

Bazıda erkek İlbavda milliy yemekler “evde kibi” pişirilmesini soray bilecek qırımtatar aşları işhanelerine kete. İç bir vaqıt oña red etmeyler.