Qırımtatarlar. Olar kimler?

Olar üç işğalni öz başından keçirdiler. İlk sefer 1783 senesi Rusiye imperiyası Qırım Hanlığını işğal etken zamanda edi. Neticede XVIII asırnıñ sonunda – XIX asırnıñ başında pek çoq qırımtatar Osmanlı Devletine köçip kettiler.

Ekinci sefer qırımtatarlar 1944 senesi sovet akimiyeti tarafından sürgün etilgen ediler. O zaman quralaynıñ 18-nde ve nevbetteki bir qaç kün devamında Orta Asiyağa ve Rusiyeniñ bazı şimal-şarqiy regionlarına 191 biñden ziyade şahıs sürgün etildi. Farqlı esaplamalarğa köre, sürgünlik neticesinde Qırımnıñ o zamanki qırımtatar ealisiniñ üçte birinden aman-aman yarısına qadar elâk oldı.

Ukraiynanıñ mustaqillik devriniñ başında sürgünlikten evlerine qaytıp kelgen qırımtatarlar 2014 senesi Qırımnıñ Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilmesi neticesinde kene öz toprağını taşlap ketmege mecbur oldılar.

Qırımtatarlar raatlıq körmegenlerine baqmadan, öz tilini, zengin medeniyetini ve urf-adetlerini saqlap qaldılar. Qırımtatarlarnıñ çoqusı Ukrayinağa ait Qırımnı qorçalap, faal cemaat noqta-i nazarına saipler. Bugün “Qırım Ukrayinadır!” ibaresini eñ çoq tamam olardan eşitmek mümkün.

Oraza bayramı

Qırımtatarlar İslâm dinini küteler, bunıñ içün musulman dünyasınıñ bayramlarını qayd eteler, olarnıñ arasında Oraza bayramı. Bu, Ramazan ayı devamında tañdan kün batuvına qadar 30 künlük orazanı yekünlegen bayramdır. Bu, yalıñız bedeniy bir sınav degil, aynı zamanda ruh ve duyğu sınavıdır, insan fikirlerde ve zeinde temiz olmaq kerek.

Ramazan ayınıñ 27-inci gecesi “Qadır Gecesi” dep adlandırılır ve eñ muqaddes gece olaraq qabul etilir. Quran-ı Kerimniñ musulmanlarğa tamam bu gece endirilgenine inanılmaqta. Bu gecege bir qaç kün azırlanılır: evi, mezarlıqlar temizlenir, yañı urbalar kiyilir ve ilâhre. Bayramdan bir kün evel “Arefe künü” qayd etilir. Adetince aqşamdan qatlama, çiberek, tatlılar kibi bayram aşları pişirilir.

Qırımda Oraza bayramı daima qoranta arasında qayd etile edi. 2019 senesi ise Kıyivde yaşağan qırımtatarlar ilk sefer “East Fest” festivalinde iştirak ettiler, onıñ çerçivesinde Oraza bayramı qayd etile ve VDNĞ alanında tantanalı tedbirler keçirile.

Esasen ise, qıtadaki tedbirler camilerde keçirile. Bayram, qırımtatarlar künde 5 kere qılğan bayram namazından başlana.

Ramazan oraza ve cümertlilik ayıdır. Bütün ay devamında Qırım MC Muslumanları Diniy İdaresiniñ Kyıivdeki temsilciliginiñ ibadethanesinde aman-aman er kün iftarlar teşkil etile. Aqşam, kün devamında oraza tutqan er keske bedava aş dağıtıla.

Ayder Rustamov. Maneviy ayat

Ukrayinanıñ qıtasındaki Qırım MC musulmanlarınıñ diniy idaresiniñ müftisi Ayder Rustamov, işğalden evel Qırımda tek kiçik bayram etilgenini ayta, çünki Qırımnıñ o zamanki yerli akimiyeti daa büyük tedbirler yapmağa tırışqan musulmanlarğa qarşı adım atmay edi. Ayderniñ aytqanına köre, Qırım musulmanları arasında alâqa ve añlaşılmamazlıq meseleleri de bar edi. Umumen, müftiniñ aytqanına köre, Qırımda musulman cemiyetini birleştirme yolunda bir añlayış yoq edi, atta işğalden evel.

Ayder ve onıñ ana-babası sürgünlikte doğdılar. Ayder — Orta Asiyada, qartanası ve qartbabası ise — Qırımda dünyağa keldiler:

— Orta Asiyadan Qırımğa köçken vaqıtta, men ğaliba üçünci sınıfta oquy edim. Onıñ (qartanamnıñ — muar.) evini taptıq. Şu an alâ daa közümniñ ögünde: biz keldik, qartanam taptı, tasavur etiñiz, doğğan ve ösken tuvğan evini taptı. Ağlap yiberdi.

Mektepni Ayder Qırımda bitirdi, arap tili ve edebiyatını ögrendi, yüksek tasilni ise Ürdünde aldı. Oquvını bitirip Qırımğa qaytqan soñ İslâmnen bağlı diniy edebiyatnı arapçadan qırımtatarcağa tercime ete edi. Müfti olmazdan evel yarımadada öz biznesinen oğraşa edi.

İşğalden soñra Ayder Rustamovnıñ ailesi Ukrayinanıñ qıtasına köçip, evge qaytmaq içün elinden kelgenini yapmağa başladı.

2016 senesi Qırımdan çıqıp ketken qırımtatarlar qıtaiy Ukrayinada umumiy qurultay teşkil etip, 14 cemiyet teşkil ettiler ve Ayder Rustamovnı resmiy olaraq Qırım müftisi olaraq sayladılar.

Ayderniñ aytqanına köre, müfti umumen diniy akimiyetniñ vekilidir, amma bu qadar yüksek vazife almaq istememeli. İslâm şariatına köre, bir insan iqtidar istese, bu iqtidarğa aqqı yoq.

Er cemiyet müfti saylavlarına üç kişini delegat etip yollar: cemiyetniñ başı, cemiyetniñ imamı ve bir vekâletli delegat. Üçünden biri saylanır.

Müfti öz ilk vazifesini qırımtatarlarnıñ dünyada kimligini saqlap qalmaq ve Qırımnıñ Ukrayinağa qaytması içün elinden kelgenini yapmaq dep saya:

— Ukrayinada elimizdekige qıymet kesmek kerekmiz Ukrayina menim vatanımdır. Qırım Ukrayinadır. Mında özümizni serbest duyamız. Qıtağa kelgen insanlar, mında başqaca nefes alınğanını aytalar.

Şimdi Qırımda qırımtatar diniy teşkiâltları serbest areket etip olamaylar. Müfti yarımadada qalğan diniy temsilcilikler işgalcilernen işbirlik yapmağa mecbur olğanını ayta. Bunıñ içün qırımtatarlar Ukrayinanıñ qıtasında Kıyivde, Nıvkide yerleşken Qırım MC musulmanları diniy idaresini teşkil etmege qarar berdiler.

Bir yıldan çoq vaqıt evel mında cami açıldı. Şimdi mında em qadınlar em erkekler namaz qılıp olalar: olar içün binada ayrı ibadet odaları ve azbarda büyük çadırlar bar (yedi yaşından başlap İslâmnı qabul etken qadın ve erkekler ayrı namaz qılar). Başta bu yerge pek az insan kele edi, şimdi ise, mında er kesniñ dua etip olaması içün koridorda namazlıqlar töşeyler.

Qırım Muhtar Cumruriyet musulmanları diniy idaresi Qırımtatar Milliy Meclisi ile yaqın işbirlik yapqan diniy bir platforma ve qırımtatarlarnıñ diniy institutıdır. Tasil, hayriyet, içtimaiy faaliyet, hac ve umre kibi bir qaç yönelişte işleyler. Hac bu büyük bir acılıq. Umre bu kiçik bir acılıq. Er bir musulman ömründe bir kere muqaddes yerlerni ziyaret etmeli:

— Şimdi bütün vatandaşlarımıznıñ Ukrayina pasportınen uyğun fiyat ile hacğa ketme imkanı olsun dep hac teşkil etmege tırışamız. Pek çoq vatandaşımız, parası olsa da, urus pasportınen hacğa ketmek istemeyler.

Qırım Muhtar Cumruriyet musulmanları diniy idaresi, balalarğa milliy ruh aşlamaq ve intelektual olaraq olarnı zenginleştirmek içün raatlıq künü mektebini keçire.

Müfti, öz mektepni açmağa niyetleri bar olğanını ayta. Raatlıq künü mektebinden ğayrı, Quran oquvı, ingliz ve arap tilleri ögrenüvinen beraber bir de bala bağçasını açmaq isteyler.

1988 senesi Ayder Qırımğa köçken soñ, onıñ ailesi Pervomaysk rayonınıñ Oleksiyivka köyüne yerleşti (1945 senesine qadar Eski Ali Keç köyü). Anda tasil urus tilinde edi, amma mektepte ukrayin tili fakultativi bar edi ve Ayder bu derslerge qatnağan:

— İmlâlarnı bile andaki ukrayinler ve uruslardan daa yahşı yaza edim. Amma laqırdı ameliyatımız yoq edi.

Tamila Taşeva. Cemaat faaliyeti

Tamila Taşeva, Qırımdan köçip kelgenlerge yardım etken ve Ukrayinada qırımtatar medeniyetiniñ inkişafına isse qoşqanlardan biridir. Daa 2007 senesi Ukrayina Yuqarı Radasında stajlama içün Kıyivge köçken olsa da, yarımadağa şimdi barıp olamay:

— Elbette, bu meni kederlendire, bu qıyın, çünki ana-babam ve tuvğanlarım Qırımda yaşay.

Tamila Yuqarı Radada çalışqan soñ, çoq çeşit işler tapıp, olarnen oğraşa edi: medeniy idarecilik, çeşit türlü festivallerniñ ve diger sanat tedbirleriniñ teşkil etilmesi:

— Daima meni meraqlandırğan bir şey bar edi — qırımtatar medeniyetiniñ inkişafınen oğraşmaq ve bunı ukrayin medeniyetinen işbirlikte yapmaq.

Oleğ Skrıpkanen beraber bir qaç yıl devamında “Krayina mriy” festivali çerçivesinde qırımtatarlar aqqında etnik sanalarnı keçire ediler.

— Qırımtatar medeniyetiniñ esas populârlaştırıcıları daima Qırımdan çoqtan köçip kelgen insanlar olğanı doğrudır.

Cemaat faali ve media mesleatçısı Alim Aliyev Lvivde qırımtatar medeniyetini inkişaf ete, Tamil Taşeva ise Kıyivde. Lvivde qırımtatar medeniyetine bağışlanğan festivallerni teşkil ete ve bu yerge ukrayin ve qırımtatar çalğıcılarını davet ete ediler. Er yıl olar ukrayin ve qırımtatar çalğıcıları, Qırım ressamlarınıñ iştiraginen çeşit tedbirlerni keçire ediler. Kıyivde de bir qaç festival teşkil etilgen edi, amma 2014 senesine qadar bu o qadar belli degil edi:

— 2014 senesi bir deñişüv yılı oldı. Başımızğa büyük bir belâ keldi — cenk, işğal. Bunıñnen beraber, qırımtatarlar Ukrayinanıñ tamır halqı ve etnik toplulığı olaraq desteklenmesiniñ kerekekliginiñ emiyeti añlaşıldı.

KrımSOS

Tamila Taşeva, Alim Aliyev ve Sevgil Musayeva 2013-2014 seneleri qırımtatar bayrağını qolundan tüşürmeyip, Menlik inqilâbınıñ faalleri edi. 2014 senesi kiçik aynıñ 27-ne keçken gecesi olar, Qırımda, Aqmescitte, memuriy binalar arbiy urbada bellisiz şahıslar tarafından zapt etilgenini ögrendiler. O vaqıt bunı Rusiye tarafı yapqanı artıq belli edi:

— O vaqıt, biz er şeyniñ çezilüvine ümüt besley edik. Amma kündüz, saat 13-14 edi, ofiste beraber oturıp, Facebookta bir esap qayd ettik. Oquyıcılarğa çağıruvnı pek yahşı hatırlayım: biz “KrımSOS”, biz Qırımdan haberlerni aytıp berecekmiz.

Teşkilât Qırımdaki blogerler, jurnalistler, cemaat faalleriniñ yardımınen ukrayin ve ecnebiy jurnalistlerge Qırımdaki vaqialar aqqında malümat bere ve añlata edi. Tamilanıñ aytqanına köre, bir afta içinde saifeniñ 15 biñden ziyade abunecisi bar edi. Başta taqımnıñ maqsadı tek bütün vaqialarnı aytıp bermek edi, amma olar tez añladılar ki, haberdar etüvden ğayrı, Maydanda olğanı kibi, doğrudan yardım kerek edi.

2014 senesi saban ayında “KrımSOS” faalleri, evlerine Qırımdan bir insannı qabul etmege azır olğan ukrayinlerden mektüpler kelgen e-mailni açtılar. Acele yardım hattına Qırımda qalmaqtan qorqıp, andan ketmek istegenler telefon ete ediler.

2017 senesinden başlap, “KrımSOS” köçip kelgenlerge yardım etmekten ğayrı, Qırımda taqip etilgen insanlarnen daa faal çalışmağa başladı. Olar yarımadada advokatlar, faaller ve jurnalistlernen çalışmağa başladılar.

Bundan ğayrı, “KrımSOS” taqımı köçip kelgen insanlarnıñ cemiyetleri ile çalışa, yani bu inkişaf yardımıdır. Olar yañı teşkilâtlarğa Ukrayinada nasıl çalışmaqnı, faaliyetlerine nasıl yardım etmekni, resurslarnı nasıl tapmaqnı, kütleviy haber vastalarınen nasıl bağlanmaqnı ögrete.

Bu vaqıt içinde on biñlernen insanğa yardım etildi: mesken, uquqiy, içtimaiy ve ruhiy yardım kösterildi. Meselâ, içtimaiy destek ilk ihtiyaclar paketinden ibaret edi, içinde gigiyena vastaları, aşayt malları ve ilâhre bar edi. Bundan da ğayrı, qıtanen daa qolay bütünleşmek içün ilk yılları kiçik biznesniñ açıluvına ve inkişafına yardım ete ediler.

2014-2015 seneleri devletniñ reberligi cemiyette olğan çağıruvlarğa nasıl cevap bermekni añlamay. O vaqıt em Qırımdan, em de Ukrayina şarqından köçip kelgen şahıslarnıñ statusını belgilegen qanunlar yoq edi:

— Biz tek doğrudan yardım etmekten ğayrı qanunlarnı da yazdıq. Memleket içinde köçken insanlarğa dair ilk qanun ofisimizde yazıldı.

Tamilanıñ ana-babası Qırımnı terk etmek istemedi. Anda onıñ qız qardaşı ve torunı da qaldı:

— Eki yıl evelsi qartanam vefat etti, men onı körip olamadım. 2014 senesinden berli, üç yıl devamında onı körmedim. Elbette, bu ruhiy ceetten pek qıyın, Rusiye Federatsiyası Qırımnı öz toprağı olaraq sayğanından sebep ve vaziyet deñişmegence men Qırımğa barıp olamayım, menim içün bu fizikiy ceetten telükelidir.

Cemiyet

2014 senesinden soñ Ukrayina ve dünyada qırımtatar cemiyetine nisbeten munasebet bayağı deñişti. Bundan evel qırımtatarlar ayırılıp Türkiyege qoşula bilecek bir gruppa olaraq qabul etile edi. Tamila Taşevanıñ aytqanına köre, Ukrayina, bütün mustaqilligi devamında Qırımnı ğayıp ete edi, çünki “şartlı Kıyiv Qırımğa diqqat ayırmay edi”: kelişilgen haber siyaseti ve Qırım ealisinen devlet işi yoq edi. Rusiye ise Qırımdaki cemaat teşkilâtlarına ve kütleviy haber vastalarınıñ yardımınen teşviqatqa büyük sermiya sarf ete edi.

— 2007 senesi Qırımdan Kıyivge köçkenimde, maña qarşı peşin fikirler yoq edi, çünki qırımtatarlar aqqında pek az şey biline edi. Qırımtatarlar yılda bir kere quralaynıñ 18-nde çıqqanını bile ediler, çünki bu olar içün bir matem kün ed. Olar bu sürgünlik olğanını, insanlıqqa qarşı cinayet olğanını, genotsid olğanını añlamay ediler.

2014 senesine qadar qırımtatarlar ve olarnıñ faciası aqqında az adam bile edi. Anda-mında bazı faaller bunı medeniyet yardımınen añlatmaq kerek ediler. Çoqusı allarda öz misallerinen olar qırımtatarlar kim olğanını añlata ediler, olar Ukrayinağa eyilik tilep, küçlü, zengin devlet olmasını istegen avropalı bir millet olğanını añlata ediler. Çünki tek Ukrayinada, bir Avropa devleti olaraq, tamır halqlarnıñ etnik toplulıqlarınıñ aqları diqqatqa alına bilir:

— 2014 senesini hatırlayım, yarımadanı terk etken insanlarnı yerleştirmek içün yardım istegenimizni ilân etken edik. O vaqıt biñlernen insan evini bermege azır olğanını yazıp başladı. Meselâ, Oleğ Skrıpka 2014 senesi saban ayında telefon etti ve dedi: “Tamila, baq, Kıyiv civarında evim bar, boş, tanışlarıñdan birisini yerleştirmek kerek olsa, lütfen, bu evni qullanıñız”. Ve bu pek müim edi.

2018 senesiniñ küzünde “Demokratik teşebbüs” fondu içtimaiy sorav keçirgen edi. Hususan,, qırımtatarlarğa ukrayin devleti çerçivesinde öz muqadderatını belgilemek aqqını bermek isteysiñizmi, dep ukrayinlerden sorağan ediler. Yani, söz Ukrayina devleti terkibinde milliy territorial muhtariyet aqqındadır. Ve ukrayinlerniñ yüzde 50-sinden ziyadesi qırımtatarlarğa böyle bir aq berilmeli, dep ayttı. Bu yahşı bir köstergiç, qırımtatarlarğa duşman kibi yanaşmaylar demektir.

Qırımtatarlar özlerini Qırım ve Ukrayinanıñ tamır halqı dep tanıy:

— Elbette, menim evim Qırımdır ve daima Qırım olacaq, amma Qırım devletniñ ayırılmaz bir qısmıdır, Qırım Ukrayinadır.

Tamila içün Kıyiv ekinci evi oldı, çünki o mında çoq yıl yaşay ve onıñ dostlarınıñ çoqusı da mında yaşay. Amma Qırımğa serbest barıp olamasa, o, özüni bütünley bahtlı duyıp olamaycaq, çünki tamırları anda:

— Evge qaytmaq, anamnıñ qavesini içmek isteyim, evimizde saçlarımnı sıypağanını, maña öz lezetli aşlarını pişirgenini isteyim.

Tamila Qırımğa kelgen er seferinde Bağçasarayğa barıp kele edi:

— Bağçasaray üstündeki dağ platolarını pek yahşı hatırlayım. Bu menim içün küçlü bir yer. Men anda er sefer kele edim ve oturıp, meditatsiya yapa edim, Bağçasarayğa, bu orta asır soqaqlarına baqa edim. Ve bu körünişni hayallarımda ve tasavurımda körmekten ğayrı daa kerçek olğanını isteyim, çünki olar menim içün pek duyğulı ve büyük.

Qırımtatarlar arasında “doğru” ya da “yañlış” qırımtatar kibi bir şey yoq. Biri Allahnen birlik yolunı ve İslâmnıñ qaidelerine köre adaletli yaşayışnı saylay, digeri ise daa çoq dünyaviy yaşayışnı saylay. Bazı qırımtatar qadınları baş kiyimini kiyip, künde beş kere namaz qılalar, amma aynı zamanda faal yaşaylar:

— Kimerisi bicaq ve djıns kiye, kimerisi ise yavluq baylay ve uzun anter kiye, amma bu bizge özümizni qırımtatar olaraq is etmemize keder etmey. Çünki bizni birleştirgen şey bar: bu din, bu til, bu vatan sevgisi, bu milliy areketniñ tarihı.

— Men em yavluq baylağan em de baylamağan insanlarnen quçaqlaşa edim. İsteseñiz dindar oluñız, isteseñiz olmañız, bu müim degil. Biz bu farqlılığımıznı ürmet etmek kerekmiz, qıymetlendirmek kerekmiz, çünki menimce, Ukrayinanıñ qıymeti tam budır — farqlılığımız. Ve bu pek müim, er bir memlekette böyle bir şey yoq.

Er bir milliy toplulıq bu unikal memleketke farqlılıq qoşa bile.

Eskender Bucurov. Biznes

Oraza bayramı arfesinde mıtlaqa bir şey qavurılır. Adetince, çiberekler qavurılır. Bayram künü ise mında çeşit aşlar pişirilir.

2019 senesiniñ boş ayında, qırımtatarlar Eskender Bucurov ve onıñ oğlu Asan Kıyivniñ Podil maallesinde “Sofra” çiberekhanesini açqanlarından beş yıl tola. Şimdi bu, Kıyivde eñ rağbetli çiberekhanedir. Çiberekler ve bu yerde yañğırağan ukrayin tili Qırımnıñ müitini mında yaratalar, çünki saipleri özüni Ukrayinanıñ parçası dep sayalar.

2014 senesi, Kıyivde oquğan Asan babasına telefon etip, Qırım çiberegini istegenini ve Kıyiv çiberekleri kerçek çibereklerge iç oşamağanını ayttı.

Şu zaman, Eskenderniñ Qırımdaki qorantası cenkleşmek degil de, çalışmaq ve bir şey yaratmaq istegenini añladı. Böylece, bütün qoranta Kıyivge köçip, mında çiberekhane açmaq qararına kele. Oğlu kiosk içün yerni tapa, dizaynnı azırlay (onıñ zenaatı mimar — muar.) ve mefruşat yasay. Eskender Kıyivge köçip kelgende, çiberekhaneniñ binası artıq azır edi.

Ğayeden ömürge keçirüvge qadar eki ay keçti. Amma Bucurovlar qorantasında istisal tecribesi yoq edi, yalıñız ev tecribesi — nasıl çiberek ve yantıq pişirilgenini bile ediler.

— Bizge iç kimse yardım etmedi, biz bunı özümiz yaptıq.

“Sofra”nıñ tesisçilerini televizionğa davet etmege başladılar, içtimaiy ağlar sayesinde ise olarnıñ büyük olmağan müessisesi meşur oldı:

— Çiberek milliy aşımızdır. O çoq ve farqlı yapılır. Hanımnıñ daima bir parça hamırı ve qıyması bar edi. O, tez-tez yağ tökip, tavanı qızdırıp: çiberek qavura edi. Bizim evimizde böyle edi.

Eñ başında Eskender müessisesinde özü çiberek yapa edi. O, er şeyni evde nasıl yapılğanını hatırlay edi:

— Başta çirkin ola edi, soñra yavaş-yavaş daa ve daa güzel olıp çıqa edi, soñra episi aynı olmağa başladı.

Şimdi Bucurovlarnıñ Kıyivde bir qaç müessisesi bar ve anda milliy qırımtatar yemekler pişirile, olarnıñ bir qısmı Merkeziy Asiya yemeklerinden alınğan:

— Aşlarımıznıñ bir qısmını özbek yemeklerinden alınğan, çünki halqımız anda çoq vaqıt yaşadı. Bundan ğayrı, uyğur yemeklerini de pişiremiz, çünki olar aqqında çoq şey bilemiz.

Eskender Orta Asiyada, Taşkent civarında doğdı. Mında mektep ve institutnı bitirdi. 1989 senesi Qırımğa qayttı. Pasportında qırımtatar dep yazılğanı içün, iş tapmaq qıyın edi. Eskender başta Türkiyeden Qırımğa sitrus ketire edi, soñra çeçek dağıtıluvınen oğraşa edi ve Türkiye konsalting şirketinde çalışa edi. 2014 senesine qadar böyle devam etti:

— Amma referendum keçirilgen soñ er şey deñişti. O, sahte ve uydurılğan edi. Rusiye teşviqatı aytqanı kibi çoq adam yoq edi. Episi olıp yüzde 10 ya da 15-i o referendumda iştirak etkendir.

Şimdi Bucurovlar Qırımğa barmaq istegenlerini aytalar, amma mında endi tutqan şey bar ve er şey çalışa, mesüliyetlik duyğusı peyda ola. İşçilerini qaldırıp olamaylar, çünki bir qaç yıl içinde pek yahşı bir taqım qurdılar ve çoq memnün müşterileri de bar..

Jamala. Muzıka ukrayin DNK-sınen

Susana Camaladinova, daa çoq Jamala yırcısı olaraq belli, er yıl Ukrayina Mustaqillik Kününi, Qurban bayramını ve Oraza bayramını qayd ete. İmkânı olsa, Ramazan ayında oraza tuta ve qoranta bayramlarınıñ ananelerini saqlay:

— Er vaqıt qorantamıznen beraber olmağa ve pilâv, şurpa, mantı kibi aşlarımıznı aşamağa tırışamız. Bu adetlerden, toplaşqanımız, biri-birimizge bahşışlar bergenimizden pek memnünim. Yañı yıl bayramına oşağan bir şey. Böyle güzel bir kün.

Evel, Jamalanıñ aytqanına köre, qırımtatarlar Oraza bayramına ya da iftarlarğa restoranlarda toplaşa ediler. Bu böyle bir adet, er kesni, atta musulman olmağanlarnı da sıylaylar. Böyle bir tedbirlerden birinde Jamala kelecek aqayınen tanış oldı:

— Bu kerçekten kerek. Maña baqıñız. Gençler toplaşqanda, tanışqanda, körüşkende, meseleler aqqında ana tilinde laf etkende, bu pek birleştire ve ilham bere. Men bellesem, er bir millet özüni ukrayin olaraq is etmesi, amma aynı zamanda tamırlarını saqlaması pek müimdir.

Bayramlar vaqtında lâdiniy ve diniy qırımtatarlar aynı seviyede bayram eteler. Meselâ, toy, bu müim bir köstergiç. Çünki toy — bu, internet ve televizion olmağan vaqıtta, medeniy deñişüvniñ bir yeri edi. O vaqıt eñ güzel urbalarnı kiyip, bezeklerni taqıp, tanış olğan qorantalarnı birleştirmege tırışa ediler.

Jamalanıñ aytqanına köre, qırımtatar toylarında olar muzıka yarata ediler, taqımlarğa birleşe ve tanış ola ediler. Bir qavehanede körüşmek degil de, bir toyğa barmaq kerek edi. Bunıñ içün, toy vaqtı kelgende, er kesni davet eteler:

— Bekirnen evlengenimizde, toyumıznı ne yerde yapacağımıznı tüşüne edik, çünki Kıyivde bütün aqrabalar sığacaq büyük bir yer yoq. Biz qırımtatar ve ukrayin toy ananelerini birleştirdik. Bizde em tüy em ukrayin şiirleri bar edi. Men em adiy beyaz toy urbasını em qırımtatar ananeviy urbasını kiygen edim. Tamam toy diniy ve lâdiniy ayatlarnıñ birleşmesidir, çünki camide bir merasim bar ve er kes toplaşıp, güzel yemekler aşaycaq bir vaqıt bar.

— Qırım Ukrayinadır. Ve men bellesem, bu menim içün Vatan. Bu yerde birinci oğlum doğdı, mında ukrayin, qırımtatar ve amerika muzukasından ilham alıp öz muzıkamnı yaratam. Bütün bular qarışa ve ukrayin çalğıcıları tarafından yapılğan, ukrayin DNK-sına saip olğan mutlaq ukrayin muzıkası ola.

Jamalanıñ Eurovision yarışında Ukrayinanı temsil etmesi onıñ içün müim edi, amma qırımtatar olması da bunıñ ayırılmaz bir parçası edi.

— Ebet, 1944 senesi aqqında bütün dinyağa aytıp bergen ikâyem bar ve bu ikâyeniñ menim içün ne olğanı, Ukrayinanen nasıl alâqası bar olğanını añlatam. Men iç bir vaqıt özümni ayırmadım.

Yırcı içün eñ yaqın Amerika yanaşması: bütün milliy cemiyetler amerikalılar, meksikalılar ve digerleri birleşe bileler, çünki olar bir memleketniñ vatandaşları olalar:

— Ne yerden kelgenimizni bilgenimizde, bu dünyada yaşamaq daa qolay. Er kün bir çoq mesele peyda ola. Amma Ukrayinadan bir qırımtatar olğanıñnı añlağanıñda ve böyle bir noqta-i nazarğa saip olğanıñda, o vaqıt daa ziyade tertiplisiñ ve mükemmelsiñ.

“Jamaladan daa yahşı bir ukrayin qadını tapılmadı?” kibi fikirler bar edi. 1944 senesi yırını saylavda yırlap, ğalebe qazanğanımda öyle bir gürültü oldı. Öyle fikirler bar edi ki, olar meni pek qorquza ediler. Ve olar meni ıncıta edi, çünki men öz memleketimi sevem ve oña sevginen qayta edim. Men tek mında yaşamaq isteyim. Ve ep ögge adımlağanımıznı ister edim. Meni böyle terbiyelediler. Men Vatanımnıñ vatanperverim.

Jamala, işğal etilgen Qırımda çeşit sebeplerden yaşamağa qalğan qırımtatarlarğa qol tutmaq ne qadar müim olğanını da qayd ete. Olarğa cemiyetniñ bir qısmı olğanlarını aytmaq. Yırcı, şimdiki vaziyet muvaqqat olğanına ve bir kün evge qaytmağa imkânı olacağına inana:

— Menim er birimizge ait olğan bir arzum bar. Qırım Ukrayina olsun, evime oğlumnen barayım.