Mustafa Cemilev ve onıñ Qırımı

2014 senesi kiçik ayda Qırımda yarımadanıñ strategik obyektlerini elge keçirgen tanıtuv işaretleri olmağan urbada silâlı insanlar peyda olğan ediler. 2014 senesi saban ayınıñ 16-nda dünya memleketleriniñ ekseriyeti tarafından tanılmağan yarımadanıñ statusı aqqında “Umum Qırım referendumı” keçirilgen ve bunıñ neticesinde Rusiye Qırımnı memleketniñ bir parçası olaraq özüne qoşqan edi.

Bu devirde qırımtatarlar, Ukrayinanıñ topraq bütünliginiñ saqlanması kerekligini qayd etken mitinglerde iştirak etken ve Rusiyenen integratsiyanıñ terenleştirilmesine qarşı çıqqan ediler. On biñlernen qırımtatar Rusiye işğali başlağandan berli taqip qorqusı ile Qırımnı terk ettiler. Rusiye Federatsiyası işğalge qarşı çıqqan insanlarğa tazyıq yapmaqtan ğayrı, Qırımnıñ demografik vaziyetini deñiştirmek içün aselet insanlarnı Rusiyeden yarımadağa avuştıra.

Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğalini qanunsız tanıdı ve Rusiye Federatsiyasınıñ areketlerini takbih etti. 40-tan ziyade memleket Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı tecavuzını toqtatmaq içün iqtisadiy sanktsiyalar tayın etti.

“Tuvğan Qırım” Ukrayina institutınen beraber azırlağanğan bir seriyadır. Qaramanlarımız virtual kerçeklik közlükginen Qırımnıñ timsaliy yerlerini seyir eteler, tuvğan yarımada ile bağlı fikirlerini ve tüşüncelerini paylaşalar.

Mustafa

Mustafa Cemilev 1943 senesini, Almaniya işğali altında olğan Qırım yarımadasında dünyağa keldi. 1944 senesiniñ baarinde Sovet askerleriniñ kelüvinden soñra Mustafa ve ailesi, bütün qırımtatar halqınen beraber Özbekistanğa sürgün etildi.

— İlk sefer Qırımğa 1989 senesinde, Perestroyka yıllarında qaytıp keldim. O devirde vatanımızğa qaytqanımız içün endi cezalamay ediler, amma iqamet qaydı yaptırmamızğa izin berilmey edi. O zaman Qırımda milliy areketimizniñ ekinci cebesi başlandı demek mümkün. İnsanlar evler satın ala, soñra qayd yapılmasını talap ete ediler. Mitingler, narazılıqlar, açlıq, iş taşlavlar — işte böyle vatanımızda yañıdan yaşamağa başladıq.

1991 senesi, 1917 senesinden soñra birinci kere çağırılğan qırımtatar halqınıñ milliy kongresinde — Qurultayda Mustafa Cemilev Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi vazifesine saylandı. Meclis, parlamentke beñzegen qırımtatarlarnıñ temsiliy organıdır. Maqsadı, qırımtatar soyqırımınıñ aqibetlerini yoq etmek, aqlarını ğayrıdan tiklemek ve milliy territorial öz muqadderatını tayin etmektir. Bugün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.

— Nizamnamemizge köre, reis beş yılğa saylana, amma menim salâhiyet müddetim sürekli uzattırıldı ve men tap 2013 senesine qadar Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi vazifesinde bulundım. Aynı zamanda men Ukrayinanıñ siyasiy ayatında da iştirak ettim.

İşğalden evel senelerde Mustafa Cemilev zamanınıñ yarısını Kıyivde millet vekili olaraq keçire, toplaşuvlar olmağanda ise Qırımğa qaytıp kele edi. Qırımda soñki sefer 2014 sene çeçek ayınıñ 19-nda olğan edi, o vaqıt Verhovna Radanıñ (tercimannıñ ihtarı: Ukrayina Parlamentiniñ adı) nevbetteki toplaşuvı içün yarımadadan ayırılğan edi. O zaman Qırımnı qıta Ukrayinadan ayırğan noqtalardan birinde, bir urus zabiti Mustafağa, Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarına beş yıl devamında kirmesini yasaq etken bir emir oqudı.

— Anda ne imza, ne müür bar edi, adiy printernen bastırılıp çıqarılğan bir kâğıt edi. Soradım: “Ne içün memleketiñizge kirmemni yasaqlamağa qarar berdiñiz? Men siziñ bu Rusiyeñizge sürgünlikten ve Qırımğa qaytıp kelgen soñ iç barmadım ve iç de barmaz edim”. Dediler ki: “Qırım da Rusiyedir”. Men de cevaplandım: “O zaman, mında (Qırımda — muar.) beş yıl qalacağıñıznı tüşünseñiz, optimistsiñiz”.

Mustafa Cemilev, o zaman kerçekten işğalniñ o qadar çoq zaman devam etmeyecegini tüşüngenini hatırlay. Amma yarımadağa ketip olamağanına endi 7 sene oldı.

— Anda, Qırımda, aman-aman bütün soylarım, pek çoq arqadaşım bar, yalıñız qırımtatarlar degil. Bu altı yıl içinde anda pek çoq yaqınım vefat etti, men ise cenazelerine ketip olamadım. Bu işğalniñ mıtlaqa biteceginden eminmiz, çünkü başqa türlü olamaz. Bu, umumen dünya nizamı içün büyük bir çağıruv, amma, belki, zaman meselesidir. Qaytuvdan soñra Qırımda çoq şeyniñ farqlı olacağını tüşünem.

Bir uquq qorçalayıcı, disident areketniñ iştirakçisi ve siyasiy mabüs olaraq Mustafa Cemilev Sovet basqı maşınasını ve onıñ usullarını pek yahşı bile. O zamanki ükümetnen aynı fikirde olmağanlarnıñ evlerinde sayısız tintivler ve atta qurşun cezası kerçekleştirilgenine baqmadan, 2014 senesinden berli işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ taqip usulları Stalin devrinden bile daa üstün: gizli qaçırmalar ve öldürüvler, tintüv orderi olmadan maskalı kişiler tarafından evlerniñ sarıp aluvı ve ilâhre.

— Maddiy zarar ketirip, insan menligini aşalap tintüv keçireler. Bütün vatandaşlarımıznıñ, olarnıñ tarafından soñra daa sert bir reaktsiyanı aqlı çıqarmaq içün aselet olaraq bır qarşılıqqa qızıştarğanları kibi duyğu bar.

Mustafa Cemilev şundan emin: Qırımtatarlar, bir qavim olaraq tek öz toprağında yaşap yaşayışnı saqlay bileler, şunıñ içün siyasiy baqışlarğa baqmadan olarnı öz vatanına qaytuv ğayesi birleştire. Ve bunıñ için birinciden işğalcilerden qurtulmaq ve ekinciden qırımtatarlarnıñ tiliniñ, medeniyetiniñ ve ananeleriniñ qorunması ve inkişafınıñ kefili olacaq Ukrayina terkibinde milliy territorial muhtariyetni ğayrıdan tiklemek kerek.

— Bir zamanları Ukrayinanıñ büyük bir qısmı Qırım Hanlığınıñ bir parçası edi, şimdi biz Ukrayinanıñ bir parçasımız. Vaqıt-vaqıt vaziyetimizni deñiştiremiz, ayırılsamız ise Ukrayina bizim içün ğayıp olğan olacaq, bu sebepten er alda Ukrayinanıñ bir parçası olacaqmız. Biz [tamır halqları] Ukrayina devletiniñ temel qoyucılarımız, bunıñ içün Ukrayinada er şeyni özümizge ait köremiz.

Ay Serez. Ana-baba evi

Ay Serez (1945 senesinden Mijriççâ), Qırımnıñ cenüp-şarqında, Sudaq şeeriniñ yaqınlarında yerleşken bir köy. Bu, Mustafa Cemilevniñ atalarınıñ bir qaç nesliniñ yaşağan ata köyüdir. 1930-ıncı senelerde ana-babasını kulak dep cezaladılar ve tuvğan köyünden Uralğa sürgün ettiler.

— Olarnıñ anda öz bağları, bir qaç sığırı bar edi ve bu bolluq sayıla edi. Olar [Uraldan] sağ-selâmet qaçtılar, amma Qırımğa birden qaytıp olamadılar, Melitopolge keldiler. Soñra ne ise Qırımğa köçtiler, amma öz köyüne degil, çünki NKVD-ge (tercimannıñ ihtarı: SSCB-deki Halq İçki İşler Komissarlığı) haber berile bilir edi. Qırımnıñ şimalinde Fraydorf rayonına bağlı Bozkoy köyüne yerleşkenler. Men de anda doğdım. Ve 1944 senesinde Qırımdan tamam bu köyden sürgün etildik.

1989 senesi Qırımğa qaytqan soñra Mustafa Cemilev Ay Serezge qaytmadı. Qırımtatarlarnıñ milliy areketiniñ lideri olaraq Qırımnıñ merkezinde yaşamalı edi. Bu sebepten başta Aqmescit yanında kiçik bir ev satın aldı, soñra ise Bağçasarayğa köçti. Ata köyüni ise er yıl ziyaret ete edi:

— Qırımtatarlarnıñ Qırımğa kütleviy avdetinden berli bir anane temelleşti: er köyde belli bir künde (adetince, bazar künü) bu köyniñ künü qayd etile edi. O künde köydeşler ve olarnıñ torunları, bu köyge kelmek, birlikte bayram etmek içün kerek olğan er şeyni yapa ediler. Men de aman-aman er yıl Ay Serezge kele, vatandaşlarımnen körüşe ve ana-babamnıñ evini ziyaret ete edim.

Mustafa Cemilev, sürgünlikten evel babasına ait olğan evni satın almaq istedi. Amma Cemilev o devirde endi halq tarafından tanılğan bir kişi olğanı içün, evniñ o zamanki saibi olduqça yüksek bir fiyat istedi — tahminen 50 biñ dollar. Ev çoq vaqıt devamında satın alınmadı, amma ahırı Qırım Fondu hayriye teşkilâtı yardımınen bunıñ içün para toplandı.

— Evniñ sanki körümsiz, amma kulaklarnı cezalav zamanında belki de pek büyük sayılğan, tahminen bir buçuq qat olğan. Sovet ölçülerine köre büyük bir bolluq sayılğan edi, bu sebepten kulak dep cezalandı.

Cemilev ailesiniñ evini yañıdan tamirlemek ve raatlıq bazasına deñiştirmekni planlaştıra ediler. Amma Rusiye işğal akimiyeti, Qırım Fondu hayriye teşkilâtınıñ bütün mülkiyetini yapqanı kibi bu evni de musadere etti.

— Bu ev şimdi “asılğan” bir vaziyette. Anda iç bir şey yapıp olamaymız, akimiyet de bir şekilde onı musadere etmek qararına kelmey. Çünki, belki de, şahsiy mülkiyetni köz etken Avropa İnsan Aqları Makemesiniñ qarar bere bilecegini añlaylar. Qırımtatar Milliy Meclisi Ofisinen de vaziyet aynıdır. Onı qapattılar, müürlediler, amma saibi olamadılar. Ve bu bina yavaş-yavaş bozula.