Oleğ Sentsov ve onıñ Qırımı

İntervyüden evel Oleğ ile studiyada qonuşamız. Seyircilerniñ diqqatını qaramanımızğa celp etmek içün divarlar, taban ve tavan qaranlıqlaştırılğan, siya toqumanen qapatılğan. Oleğ oturğıçta otura. Ögünde bir kamera, aydınlatma cihazları bar. Kamera arqasında çıqaruv taqımımız tura. Oleğnıñ kamerağa baqmasını rica etemiz. O baqa, lâkin parlaq yarıq közlerini qamaştıra.

— Közlerge yarıq, qaranlıqta figuralar… Sorğuğa oşay. Aslında bu lampalar endi qullanılmay, lâkin bir filmde sorğunı köstergende olarnı mıtlaqa qullanalar, bunıñ içün böyle steriotipler qala. Sıcaq bir subet müitini yaratmaq istegen olsañız, yapamadıñız..

— Bağışlañız.

— Bir şey degil.

— Özüñizni seyircilerimizge tanıta bilesiñizmi?

— Menim adım Oleğ Sentsov. Apishanede de er zaman özümizni tanıta edik: adını, doğğan yerini, dava nomerasını, ayaqqap ölçüsini aytasıñ. Bu qadar. Bunı künde bir qaç kere tekrarlaysıñ…

2014 senesi quralay. FSB tarafından “Oleğ Sentsov gruppası” dep adlandırılğan Qırım faalleri dersiñ şeerde patlamalar azırlay ediler. Sahte qabaatlav, işkenceler vaqtında elde etilgen ifadelerge esaslana edi. İşğal akimiyeti Oleğ Sentsovnı 20 yıl sert apis cezasına mahküm etti.

2018 senesi quralayda Oleğ Sentsov apiste bulunğan vaqıtta, Rusiyedeki bütün ukrayin siyasiy mabüsleriniñ azat etmesini talap etip, müddetsiz bir açlıq ilân ete. Açlığı, apis başlıqları Oleğnı suniy aşatmağa başlağanına qadar 145 kün devam etti. Bu vaqıt içinde siyasiy mabüske qoltutmaq içün dünyanıñ onlarnen şeerinde kütleviy numayışlar keçirile edi. Oleğ Sentsov, totalitar sistemasına qarşı küreşniñ timsali oldı.

Rusiye Qırımnı işğal etken ve 2014 senesi Donbasta cenk başlatqan soñ, faal cemaat baqışlarından sebep taqiplerge oğratılğan Kreml siyasiy mabüslerınıñ meselesi büyük ölçüde arttı. O zaman Ukrayina vatandaşlarını “terrorizm” ya da “casuslıq” qabaatlavları ile tutmağa başladılar. İşğalniñ ve cenkniñ yedinci yılında Ukrayinada siyasiy mabüsler aqqında qanunlar daa al etilmedi, Kremlniñ mabüsleri meselesinen oğraşqan uquq qoruyıcı ve cemaat teşkilâtları ise Rusiye apishanelerinde siyasiy sebeplerden qaç insan tutulğanını tam olaraq aytıp olamaylar.

2020 senesi orta kün ayınıñ malümatına köre Memorial uquq qoruyıcı merkeziniñ cedvellerinde (olarğa “evelden tolu olmağan” deyler) 362 insan bar. Olarnı topraq bütünliginiñ deñiştirilmesine çağıruvlarda (yani Qırımnıñ vaqtınca işğalini red etüvde), terroristik areketlerniñ azırlanuvında, ekstremizmde qabaatlap, bunıñ kerçek apis cezalarını bere bileler. Kreml siyasiy muzakerelerde Ukrayinağa basqı yapmaq içün mabüslerni qullanmağa tırışa.

Ukrayina İnstitutınen beraber azırlanğan “Tuvğan Qırım” leyhası çerçivesinde qaramanlarımız, virtual kerçeklik közlüginen Qırımnıñ timsaliy yerlerini seyir eteler, tuvğan yarımada ile bağlı fikirlerini ve tüşüncelerini paylaşalar.

Oleğ

2013-2014 seneleri Ukrayina Menlik İnqilâbı vaqtında Oleğ Sentsov Kıyivge kelip, Avtomaydan faallerinden biri oldı. Qırımnıñ işğali başlanğanda ise yarımadadan çıqıp olamağan ukrayin arbiylerine aşayt mallarını ketire edi.

— Bugünki Rusiyeniñ — Sovetler Birliginiñ yañı bir versiyası olğanını pek yahşı añlay edim. O, insanlarğa bir fikir, milliy bir fikirni berip olamay edi. İnsanlar müim bir şey oğrunda yaşamalı. Bu ellerinen toqunıp olamağanları, lâkin yüreklerinen is ete bilecekleri bir şey olmalı. Bu añlayış Maydan başlanğanınen keldi, faqat aynı zamanda Qırımnıñ, Donbasnıñ işğali ve Rusiye ile cenk kibi vaqialar yüz berdi. Bu bizni böldi, amma kimge ve nege qoltutqanımıznı açıq-aydın kösterdi. Men bu taraftam ve başqa tarafnen ortaq bir şeyim yoq, dep qarar bermege mecbur qaldıq.

Oleğ Sentsov Qırımnıñ bir “ada” mentalitetine saip olğanı, yani Qırım sakinleriniñ “öz başına” yaşağanlarını tüşüne. Bu hususiyetni Ukrayinanıñ içki siyasitinde köz ögüne almaq kerek.

Qırımnıñ Ukrayina terkibine qaytması aqqında çoq qonuşmaq mümkün, lâkin ne zaman ve nasıl olacağını iç kimse tam olaraq bilmey. Oleğ, buña baqmadan bu mevzunı iç aqlımızdan çıqarmamaq kerek olğanından emin.

— Bunıñ aqqında er yerde, em memeleket içinde, em de memleketten tış qonuşmaq kerekmiz. Bizni aldatqan rejim ile muzakereler keçirmege tırışmaq yerine Ukrayina topraqlarınıñ qaytarılmasını talap etmek ve işğalden qurtulmasına yol açacaq tedbirlerniñ olması içün çalışmaq kerekmiz. Şimdilik Donbas aqqında aytam, çünki Qırım aqqında olar asıl da qonuşmaq istemeyler. Donbas da menim içün aynı mesele, çünki o da Rusiyeniñ tecavuz siyasetiniñ misalidir. Onıñen topraqlarımız içün küreşmelimiz, bu qadar.

Tuvğan yerler. Tav Badraq ve Baqla

Oleğ, seyaat etmekni sevgeni içün Qırımnıñ er köşesini ziyaret etkenini ayta. Yarımada boyu arabanen ketmek pek qolay olğanı ve Aqmescitniñ merkezinden Qırımnıñ eñ uzaq noqtasına (meselâ, Keriçke) qadar 2-2,5 saat içinde barıp çıqmaq mümkün olğanını añlata. Aynı zamanda manzaralar da tıqtamayıp deñişip tura. Yol boyu em orman, em dağ, em deñiz, em çöl, em sahra manzaralarını körmek mümkün.

— Qırımda bütün ömrüm keçti. Anda doğdım, tek anda yaşadım. Çoq seyaat etkenime baqmadan, bütün balalığım, bütün gençligim anda keçti. Bu pek güzel bir yer. Daa soñra em Ukrayinağa, em dünyanıñ çeşit yerlerine barıp kelip, Qırımdan daa güzel bir yerniñ olmağanını añladım.

Eñ yaqın, eñ samimiy hatıralar Oleğ doğğan ve balalıq keçirgen Tav Badraq köyünen bağlıdır. (17 yaşında universitetke kirip, Aqmescitke ketti). Tav Badraq — Aqmescit ve Bağçasaray arasındaki bir köydir. O, su altında qalğan Mermer ya da “Mars” gölü olaraq da adlandırılğan taş ocağı ile meşurdır.

— Balalığımda bu ocaqta dostlarımnen oynay edik. Soñra onı suvnen toldurdılar. Bu göl pek güzeldir. Yerli sakinlerden ğayrı suvnen toldurılğanını kimse bilmey edi. “Baq, ne de güzel bir yer” degenimde, “Seniñ Tav Badraq köyüñde güzel ne ola bile ki?”, dep cevap bere ediler. Şimdi ise, pek meşur bir yerdir, Qırımnıñ er köşesinden bir çoq insan onı körmek ve anda yaldamq içün keleler.

Tav Badraqta kireç taşı yataqları bar. Bunıñ içün, anda qazıp çıqarıluvnen oğraşqan inşaat malzemeleri istisal etken Alminskiy zavodı çalışa. Mermer gölü kireç taşı ocağında peyda olğanı içün, içindeki suv temiz feruze tüsüni alğan.

— Suv mavı ve pek güzel edi. Endi biraz bulançıq oldı, çünki topraqnen qarışmağa başladı. Şimdi suv seviyesi biraz daa yüksek olğanı içün, bazı bitkiler ösip çıqtı. Böylece onı yavaş-yavaş ot basa. Bu yerni tanıyım. Menim Facebook saifemdeki qapaq resimim olaraq yerleştirilgen, çünkü bu köyümizniñ timsalidir. Bu gölden evime qadar tahminen beş yüz metrlik bir mesafe bar. Cayav yol beş daqqa süre.

Tav Badraqtan bir qaç kilometr uzaqlıqta Alma ve Badraq özenleri arasındaki Qırım Dağlarınıñ iç sırtınıñ tik zıncırlamasında Baqla ayrığı buluna. Tahminen 3-ci asırnıñ ekinci yarısında mında bir qale qurulğan edi. Daa soñra bu qale qoba şeerine büyüdi. 1299 senesi bu şeer Altın Ordunıñ ücümine dayanamayıp, zevalğa oğradı. Bugün, bu qoba qalımtıları kompleksi Qırımda yekâne degil, çünki Orta Asır yıllarında yerleşken Qırım ealisiniñ büyük bir qısmı yaylalarda yaşağan edi. Manğup, Qırq Or, Baqla, Eski Kermen kibi qoba şeerleri eski körünişini saqlap qaldı, çünki insanlar olarnı taşlap ketip, daa raat yerlerge köçtiler.

Qobalar, boğdaynıñ saqlanuvı, tuvarnıñ bağlanuvı, şarapçılıq kibi yaşama, mudafaa ve iqtisadiy maqsatlar içün taşlarda oyula edi. Bir ibadethane ve qaya mezarlarınıñ qalımtıları da anda saqlanıp qaldı.

— Men de mında em dostlarımnen, em de ailemnen keze edim. Biraz uzaq olğanına baqmadan (qararnen bir saat ormanda yürmek kerek), anda pek güzeldir. Bazar künleri raatlanmaq içün mükemmel bir yerdir. Ve, elbette ki, bu yer pek güzel olğanı içün turistler mında er zaman kezip dolaşmaq içün keleler.