Polissâ yırlavları

Polissâ — ormanlarnen ve bataqlarnen örtülgen bir bölge. Bayağı asır devamındaki nisbiy ayırılıq sebebinden Polişçuklar memleketniñ başqa bölgelerindeki sakinlernen çoq az alâqa qura ediler. Olarnıñ, eñ yaqın köylerniñ sıñırından tış çıqmaq ihtiyacı yoq edi, ecnebiyler mında siyrek kele ediler.

Stari Koni. Domınika

Domınika Çekun, ya da oña tanışlarınıñ degenleri kibi Danâ qartana, — eñ belli asıl Ukrayin yırcılarından biri. O, Ukrayina ve SSCB-niñ türlü şeerlerinde çıqışta buluna edi, onıñ yırlavı dört diskke yazıp alınğan, icrasındaki yırlar ise ananeviy muzıkanıñ dünya mirası toplanğan YUNESKO audio cıyıntığına kirsetilgen. O, Ukrayina ve çetelde olıp keçken festivallerde çoq kere çıqış yapqan, yırlav ustalığı derslerini bergen.

Danâ qartananıñ evi qoyu qırmızı ve kök tüslerine boyalanğan. Bu renkler, sarı ile mor renkleri — Polişçuklarnıñ sevimli renkleridir. Divarında, köydeki insanlar sıq-sıq araba qapılarını ya da evlerini yaraştırğan halq resimleri içün has bir süjet — beyaz yağlı boyanen eki aqquş çizilgen; ayatta — vaqıttan eskirgen gür çeçekli eski sandıq, onıñ üstünde ise Domınika Çekunnıñ bütün ömrü devamında qatiyen er vaqıt özü pişirgen çörek otlu ev ötmegi bar.

Daa 70 yıl evel yırlav aman-aman er bir insannıñ esas qabiliyeti edi. Meselâ, toylarda tek “yırcılar” degil, qorantadaki bütün bekâr qızlar da yırlay ediler, çünki olarnıñ iştiragi olmadan merasim yerine kelip olamaz edi. Amma, elbette, toylarğa ayrıca sıq-sıq davet etilgen nadir yırcı erkek ve qadınlar da bar edi.

Bayramlarda vaqıt beraber keçirüvniñ eñ sevimli yolu yırlav ve muzıka edi. Laf etmege, aş pişirmege ya da tuvar baqmağa ögrengenleri kibi yırlamağa da böyle qolay ve öz-özünden ögrene ediler.

Domınika Çekun 6 yaşında olğanda öz ilk yırını ögrendi. O vaqıtları, XX asırnıñ ortasında, köylerde toynıñ er bir basamağında mahsus merasim türküleri yırlana edi. Toy üç kün devam ete edi:

— Qartanam toyğa bara edi. Şimdi de aqlımda: toy, qurulğan üç sofranen böyle etip keçirile edi. Biz furun üstünde oturamız, şu balalar oynaylar, men ise insanlarnıñ nasıl cırlağanını diñleymen. Endi evge kirecek vaqıt kelgende, aqayımnıñ tizesi olğan bir apaqay çıqtı. O çıqıp: cır cırlap başladı. Men o qadar kiçkene edimen ki, o cırnı daa iç bir cerde eşitkenim yoq edi, toyda ise onı, o cırnı eşittim. O cırnı o qadar begendim ki, evge kelgen soñ onı cırlayman da cırlayman, öz-özüme cırlayman ve o cırnı cırlamağa ögrendim. Soñra eşitsemen, toylarğa sıq barğanı içün o, bu cırnı başqa cerlerde de cırlay eken — böyle bir cırcı edi, onı toylarğa çağıra ediler, o da cırlay edi. Men ise cırlamağa ögrendim ve endi öz torunlarımnı da ögrettim.

Domınika, daa qızçıq olğanda yahşı yırcılardan gizli yırlamağa ögrenmek içün imkânlarnı qıdırğanını añlata. Stari Koni köyünde pek dülber sesli bir adam yaşay edi. Domınika, sığırlarını onıñ ile otlamaq içün vaqıtnı öyle uyğulaştırmaq istey edi ki, adam Domınika onıñ yırlağanını diñlegenini körmesin.

— Sığırlarnı otlatqanda çoq türkü cırlay edim. Sığırlarnı tek başıma otlataman, yaş edim da, onıñ içün cırlayman. Bir de baqasıñ, reisimiznen fırqa teşkilâtçısı kelirler: “Danâ, bilesiñmi ne, biz yırlamağa isteymiz”. Olar da kerçek cırcılar edi. Kelip derler: “Sen kündüz yırladıñ, biz sesiñni eşittik. Aydı, aqşam beraber yırlayıq!”. Ayat işte böyle edi.

Böyle körüşüvler sıq ola edi de:

— Biz doquz sağıcı qız edik. Aqşam sığırlarnı sağamız, sağuvdan qaytamız da cırlaymız. Adamlar ise beklep turalar: mına, şimdi sağıcılar cürerek cırlaycaqlar. Er aqşam cırlay edik.

Polissâda diger bölgelerde darqalmağan türkülerni alâ daa hatırlaylar. Bular — çalı yürmesi merasimi vaqtında yırlanğan, öyle adlandırılğan “kustovi” (çalı) türküleridir. Bu merasimni Triytsâ bayramında keçire ediler — yaş bir qıznı tanımaq mümkün olmasın dep, yeşilliknen yaraştırıp, köy boyu yürüte ve türküler yırlap er bir azbarğa kire ediler.

Polissânıñ diger qısımlarında öz yekâne — “rusalni” (suv anası) türküleri bar edi. Bazı yerli esli başlılar suvğa boğulıp ölgenler ve Triytsâ aftasında ölgenler olarnıñ cınsına baqmadan, saçları sökük olğan, uzun beyaz urbalı yaz qızlarına çevirilgenine alâ da inanalar. Er yıl bu insanlar öz soy-soplarını “ziyaret etmek” içün köyge keleler, suv anası aftasınıñ soñunda ise olarnı mahsus türküler ve merasimlernen köyniñ tışına, mezarlıqqa qadar ozğaralar. Başqa merasim, demek ki, arhaik türküler de — toy türküleri, vesnânkalar (baar türküleri), Kupala türküleri, “yaz” oraq ve borovi (çamlıq) türküleri, kolâdkalar da saqlanıp qaldı. Olarnı aman-aman tek qadınlar yırlay ediler: qızçıqlar — vesnânkalarnı, ösmür qızlar ve yaş kelinler ise — toy, Kupala, “kustovi” (çalı) ve suv anası türkülerini.

Yaz devresi türkülerini çoqusı allarda evli qadınlar yırlay ediler. Merasim türküleriniñ nağmeleri adiy olsa da, er bir usta yırcı olarnı bediy bezek-melizmlernen cümertliknen yaraştıra edi, bunıñ içün türkü daa zengin ve quvurçıq çıqa edi. Meselâ, Stari Koni köyünde olğanı kibi bu qadar çoq türkü bilgen ve yırlağan faal em de istidatlı insanlar tapılmağan köylerde qadimiy merasim türkülerine rastkelmek ketken sayın qıyınlaşmaqta.

— Yaz cırları, olar qasevetli cırlardır, “yaznı” er vaqıt şöyle etip cırlaylar, çünki ömür şöyledir. Bizde maqamı şöyledir. Başqa köyde ise, ğaliba, öyle degildir. Amma biz bilemiz ki, mına bu yaz cırı, anavı ise — vesnânka. Bizde şöyledir. Lâkin Polissâda episi şöyle etip cırlamay. Mına Komorı uzaq bolmasa da, bizim kibi degil, biraz başqaca cırlaylar. Biz özümizce, olar ise özlerince cırlaylar. Er köyde başqa bir maqam bar.

Danâ qartana, yaz türkülerini atta bedeniy ceetten taqattan tüşürgen ağır iş yapqanda da, meselâ, çavdar orğanda — bar olğan yüksek sesnen yırlağanlarını hatırlay. Episi o yırlavnı eşitsin dep, öyle yırlamaq kerek edi.

Şimdi evelki Stari Koni köyü endi Zariçne rayon merkezine kire. Amma Domınika Çekun içün, evelki kibi, adamlarnıñ o qaysı köyden kelgenini bilmeleri pek müimdir:

— 78-inci cılı köylerge, rayonlarğa qatnap başladıq. Cırlamağa barğanımızda, bizim reisimiz — şimdi bizim köyümizge Stari Koni demeyler, endi Zariçne deyler — ayta edi: “Zariçneden dep yazmañız. Stari Koni apaqayları cırlaylar. Vesselâm”. Stari Konide şöyle etip cırlağanlarını bilsinler dep. Zariçne ne eken… Zariçnede şöyle etip cırlamaylar!

Evel Danâ qartana qız qardaşları ve dostlarınen beraber yırlay edi:

— Bazıda doquz apaqay cırlamağa ketemiz, bazıda beş. Episi ölip, eki apaqay qaldı, men ise — üçüncimen.

Danâ qartananıñ evi, köy ölçülerine köre o qadar da kiçkene degil — dört odası ve Danâ qartananıñ dülger olğan aqayı bir vaqıtları çalışqan ustahanesinden yañıdan yapılğan aşhaneçik:

— Cigitler bar edi, amma mına o canıma eñ aruv kirdi. Menim içün episi arasında eñ aruvı o edi. Mına şöyle etip, öyle bir begendim onı. Em de aruv ev saibi edi. Beraber ev-barq tuttıq.

Köy yırcıları aqaylarınıñ olarnı künlegenlerini, konserterde çıqış yapmağa yibermegenlerini bayağı sıq ikâye eteler. Danâ qartananıñ çastı ise daa çoq eken, onıñ içün yaşlığında aman-aman er afta ya köyde, ya rayon merkezinde çıqış yapqanı oldı, ara-sıra ise Ukrayinanıñ başqa şeerlerine ve eñ yaqın sovet cumhuriyetlerine davet etile edi.

— O yaş bolğanda, şöyle etip cırlamay edi, menim yanımda ise ögrendi. Men cırlağanımnı süye edi, kelir de: “Aydı, Danâ, aqşam biraz cırlayıq”, — dey edi. Men birinci sesnen, o ise — ekincinen. Em meni iç bir vaqıt cırlamağa ketesiñ dep, yüzlemey edi. Çızmalarımnı temizler: “Tezce azırlan, tez ol!” — dey edi.

Çünki başqa şöyle bir qoranta bar edi: “Coq, ketecekmen!” — “Coq, ketmeyceksiñ!” — “Ketseñ, başıñnı kesermen!”. Şöyle aqaylar da bar edi. Bir kere bir apaqayğa kirdik, aqayı otura, biz ise: “Zosâ, kel bizimnen, barırsıñ da cırlarsıñ”. O da cırlay edi. Aqayı ise: “Ketseñ, evge qaytıp kelme”. Şöyleleri de bolğan. Maña ise iç bir vaqıt: “Ketmeyceksiñ” ya da başqa neme aytmadı… Coq, men şöyle şeyni bilmeymen.

Danâ qartananıñ aytqanına köre, şimdi Stari Konideki daa yaş qadınlar endi yırlamaylar ve eski türkülerni bilmeyler. Tek bazıda bayramlarda qız-qardaşlar ya da qomşular musafirlikke toplaşalar. Başqa şeerlerden kelgen tedqiqatçılar ve talebeler ise qat-qat ziyade meraq köstereler.

Yılnıñ sıcaq mevsiminde Danâ qartananıñ musafirleri sıq olalar, bazıda bir aftağa ve atta daa çoq vaqıtqa qadar qalalar. Ukrayina, Lehistan, Almaniya, AQŞ-tan Stari Konige ananeviy yırlavnı ögrenmege keleler — bazıları tek bir kere, ses yazıp almaq içün, bazıları ise çoq yıl devamında muntazam sürette qatnaylar:

— İşte, cırlayman, adamlar da eşiteler. Ögrenmege istegen ögrenir. Mına bu cırnı süyer, anavı cırnı süyer. Eñ çoq Kıyivden keleler, Kanadadan eki qızçıq bolğan edi. Amerikadan aqayıman bir apaqay bolğan edi. Bıltırdan evelki cılı ise beş adam bar edi: ekisi Kıyivden ve üçü Amerikadan kelgen ediler.

Lehistanlı rejissör, tedqiqatçı ve yırcı Yagna Knittel, Stari Koni taqımını alimlerden birinci olıp yazıp alğan Kıyivli etnomuzıkolog İrına Klımenkodan Danâ qartana aqqında bilgen 2000 senesinden berli onıñ yanına kele. Polissâ yırlavını ilk kere Kıyivniñ “Drevo” taqımı icrasında eşitken Yagna bu ananege o qadar meftün oldı ki, ananeviy yırlavnı tabiiy yolnen, doğrudan-doğru köy yırcılarından ögrenmege arzu etti, tamam bunıñ içün de Ukrayina Polissâsına etnografik ekspedisiyağa çıqtı:

— Men ilk kere Stari Koni, Svarıtsevıçi ve başqa Polissâ köylerine kelgenimde tek türkülernen degil de, eñ evelâ insanlarğa meftün olğan edim. Esli-başlı insanlarnen, çünki tamam olarnı qıdıra edim. Olar çeşit tüslü kiyingenlerini, nasıl laf etkenlerini, öz bostanlarını nasıl baqqanlarını, olarnı közetmege seve edim. Olarnen qonuşqanda, müim bir şeyge, kerçek bir şeyge ve eñ müim ki, qadimiy bir şeyge tiygenimni duyam. Asırlar devamında sürgen bir şeyge.

Domınika Çekunnen tanışuv Lehistanlı tedqiqatçı içün beklenilmegen bir keşif edi:

— Men em Lehistanda, em Polissâda çoqtan-çoq asıl yırcı qadınlarğa rastkeldim, amma adet üzre olarnıñ yırlavlarında qadimiy dülberlikniñ tek izlerini eşitem. Domınika Çekunnen ise er şey başqaca. Onıñ yırlavı kerçekten de acayip. Yaşına baqmadan, onıñ küçlü sesi, amma eñ evelâ fevqulâde muzıka sezekligi bar — o, yüzde yüz belli, büyük bir yırcıdır. O, yerli üslüpni pek yahşı añlay, keyfiyetli yırlav ne olğanını ve öz qadrini bile. O, iç bir vaqıt tınıq birde-bir nümünedeki kibi tekrarlamay, onıñ yırlavı er vaqıt icattır. Onıñ içün onı soñsuz diñlemek mümkün. 18 yaşımdan berli onı aynı şu ayrette qaluvnen diñleyim ve diñlep toyalmayım. Men ondan yırlamağa ögrenem, amma aynı vaqıtta bu yetilmez bir yükseklik olğanını pek yahşı añlayım. Onıñ kibi yırlamaq içün Domınika olıp doğmaq kerek.

Çoqusı allarda şimdi köylerde XX asırnıñ başında populâr olğan yırlarnı ve romanslarnı tapmaq eñ qolay. Köylerdeki muzıka köylüler yaratqan er şey kibi ameliy ve funksionaldir. Türküler ve oyun nağmeleri eglenmek, taqımnen vaqıt keçirmek, merasim keçirmek kerekliginden peyda ola edi. Qadimiy patriahal qurumı kete, turmuş deñişe edi — qadimiy merasimler, olarnen beraber ise türküler de ğayıp olıp başladı. Meselâ, eski oraq, borovi (çamlıq) türkülerinen, vesnânkalarnen tamam böyle oldı. Sovet Birligi kelgen soñ, diniy tecribe yasaq etilgeninen kolâdkalar ve psalmalar ğayıp olıp başladı.

“Evelkilerniñ” yerine şeerlerden yañı yırlar kele edi. Olarnı radiodan çala, köy klublarında yerli horlar ve bala taqımları ögrene ediler. Nağme ve yırlav tehnikası ceetinden daa şeñ ve qolay olğan bu yırlar, “evelki” yerli türkülerni sıqıştırıp çıqararaq, tez-tez populârlıq qazana ediler. Amma Stari Konide degil:

— Bizde episi Polissâ cırlarıdır, bizde ecnebiy cırları iç bir cerde coq. Bıtır — küzde bolğan edi — Almaniyadan bir qız keldi. Bizim tilimizni añlamay, büs-bütün iç bir şey añlamay. Onı Kıyivli bir aqay ketirdi. Men endi cırladım. O ise ayta ki, öyle bir aruv keldi! O, oña İnglizce ayta, o ise endi tercime ete. “Şu Polissâ cırlavı maña o qadar aruv keldi ki, men mında daa kelirmen. Mına körersiñiz, men mında daa kelirmen”.

Komorı. Mıkola ve Tetâna

Qomşu Komorı köyünde de tam şunıñ kibi mavı yağlı boyanen boyalanğan ağaç evçikler bar. Bu evlerniñ birisinde esli başlı ömür arqadaşları — Mıkola ve Tetâna Vaskevıçlar yaşay. Tetâna — küleryüzlü, faal bir qadın, köy klubunıñ evelki müdiridir. O, yaş olğanda köy horunda nasıl yırlağanını añlata:

— Bizde “Lanka” horu bar edi. Cırlay edik. Qaçan bolğanını endi unuttım da. Qaramaq kerek, mende anda episi yazılıp qoyulğan. Şimdi ise ne? Episi qart, 80-inci cıl. Zornen cüreler.

Şimdi Komorıda 38 adam yaşay. Tetânanıñ dostları sağlıqnen bağlı zorluq çeke ve beraber yırlamaq içün endi toplaşmaylar:

— Biri bar edi — oña meclisniñ canı dey edik — vefat etti. Digerleriniñ ise cürmege alları yoq. Endi cırlaycaq kimse de qalmadı.

Amma er vaqıt böyle degil edi. Evel köy horu sıq-sıq çıqış yapa edi. Em Svalovıçide, em de Ukrayina boyu gastrollerge kete edi. Çıqışlardan soñ bazıda ormanda kezmege, zemaneviy tilde aytaraq, piknikke kete edi.

— Komorıda asıldan episi öyle aruv cırlaylar. Daa bala olıp soqaqqa çıqqanda, köy gürley. Adamlar bayağı çoq edi, er bir qız, er bir taqım cırlay da cırlay. Ya da soqaqta öz-özlerine oyun yaparlar. Oynamağa qayda ögrendik? Soqaqta, tilimiznen maqam çıqarıp, bizge kimse çalmay edi.

Mıkola, evel yaşlarnıñ nasıl etip eglenmek ve yırlamaq içün toplaşqanlarını hatırlay:

— Belki 10 ya da 12 kollektiv bar edi — er yaştaki qızlar. Balalıqtan cıyıla ediler. Bütün köy gürley: birileri anda, digerleri mında.

Cenkten soñ köyde klub kibi bir bina alâ olmağanı içün, ömür arqadaşları yırlap oynamaq maqsadınen bazıda adiy evlerde toplaşqanlarını hatırlaylar:

— O vaqıtları çalğı ve oyunlar içün evni kiralay ediler. Yaşlar mına. Aqayğa evniñ aqqını töleyler, soñ bütün gece çalğı çala, oynaylar, vesselâm. Klub açılmağance, kimniñ qanday evi bolsa, onı kiralay ediler. Bizim evimizde de pek sıq cıyıla ediler.

Tetâna hor çıqışlarından fotoresimlerni, gazeta kesiklerini ve gramotalarnı çıqarıp köstere:

— İç bolmasa, bir baqıp oqurman. Mına bularnı cayaman da, biraz ağlap alaman. Episi keçip ketti endi, ne cıllarnen, ne asırlarnen de qaytmaz. Mına qarayman, ağlayman, soñra episini cıyıp qoyaman.

Svalovıçi. Katerına

Svalovıçiniñ ne klubu, ne de tükânı bar, yük maşinası aftada tek bir kere ötmek ketire. Aqayı çoqtan vefat etkeni, balaları ise er yaqqa dağılıp ketkeni içün Katerına Truş mında yalñız yaşay:

— Aqayımnıñ keçingenine pek azap çekemen. O ölgen vaqtında elli yaşında edi, men ise endi yigirmi-otuz cıldır yañğızman. Balalar da çıqıp kettiler: bir oğulnen eki qız.

Katerına, bir vaqıtları köydeki insanlarnıñ boş vaqıt nasıl keçirgenini hatırlay. Şimdi de bazıda toplaşqanları ola:

— Amma da mında ne qadar aruv cırlay ediler. Ukrayina cırlarını. Şimdi de cırlaylar. Biz mına bir apaqayman toplaşsaq, şimdi de cırlaymız.

O, ekseriyette sovet vaqıtlarından qalğan keç romanslarnı hatırlay. Bazı yırlar rus tilinde olğanına baqmadan, tamam yerli şiveniñ yañğıramasına uyğunlaştırılğan:

— Mına Svalovıçini bütünley aylanıp çıq — iç kimse şöyle etip cırlamaz! Adamlarnı maña cibereler, çünki mında iç kimse o evelki cırlarnı böyle cırlap olamaz.

Böyle türkülerden qaç danesini bilgenine dair sualge Katerına: “Esabı coq, o qadar bilemen!” — dep cevap bere ve küle.

Çornıj. Aqaylar yırlav taqımı

Aqaylar merasim türkülerini (kolâdkalar istisna olaraq) iç bir vaqıt yırlamaylar, çünki rituallarğa eşlik yapqan bu eñ qadimiy türküler qadınlarnıñ imtiyazıdır. Aynı vaqıtta, evelki zamanlarda Ukrayinanıñ çoq bölgelerinde aqay yırlavı ananesi inkişaf etken edi. Qazaq seferlerinde; cenklerde; çumaqlarnıñ tuz içün Qırımğa yapqan yolculıqlarında; interent, televizor ve radio olmağan, memleketniñ başqa tarafına yolculıqlar saatlarnen degil de, afta ve aylarnen ölçelgen vaqıtlarda, aqaylarnıñ sevimli ve sınalğan bir eglencesi — yırlar edi.

Diger lirik türkülerde olğanı kibi, aqay türkülerinde de eki-üç ses bar edi: orta, vıvid (yükses ses) ve bas. Ezgi ve yırlav tehnikaları yırcılarnıñ kelip çıqqan bölgesine köre farq ete edi.

Bu türküler köy aqaylarınıñ ağır ayat kerçekligini — uruşta dostlarınıñ elâk oluvını, evden uzaqta ölüm tapuvını tarif ete ediler. Amma aqaylar kinayeli-şaqalı ve sevgi aqqında da türkülerni yırlay ediler. Er şey ayatta olğanı kibidir.

Ağır bedeniy iş, cenkler, tibbiyetniñ zayıf oluvı ve sağlıqnen bağlı zorluqlarğa diqqat etmemek adetleri onıñ sebebi oldı ki, imkân tapıp bu qadimiy türkülerni taqım olıp yırlağan aqaylar eksilip, ve vaqıt keçkeninen bazı köylerde “aqay” yırlarını qadınlar yırlap başladılar.

Lâkin Polissâdaki Çornıj köyünde yerli aqaylar, yırlar evel olğanı kibi, yırnen beraber vaqıt keçirmek içün bazıda alâ daa toplşalar. Olar çapçaqçılar, ağaç çapçaqlarnı öz ellerinen yapalar.

Tedqiqatçı İrına Klımenko zenaatdaşı Oleksiy Nağornüknen beraber bu yırcılarğa ilk kere nasıl rastkelgenlerini añlata:

— Biz olarnı 2016 senesiniñ küzünde taptıq. Bu yer Volınge keçici bölgesi olsa da, alâ daa Polissâ sayıla. Biz qomşu köy şurasınıñ başından yırcı qadınlar aqqında sorağanımızda, o: “Bilesiñizmi, bizim köyümizde apaylar cırlamaylar. Amma siz mına bu yaqın qomşu köyge barıñız da, anda Balöş degen birisini sorap tapıñız”, — dedi. Köyge keldik, kene bir qaç saat aylanmağa mecbur qaldıq — Balöş (Seğiy Kalkov) bir anda, bir mında — eki saat devamında bütün köyni aylandıq — amma o yoq, bir işnen ketken.

Aynı vaqıtta, türküler aqqında laflarnı eşitip, Balöşniñ qomşusınıñ evinde yaş qadınlar taqımı tolaştı:

— Anda ananeviy yırlav seviyesi böyledir: adam seksen yaşından yaş olsa, mütehassısnıñ onıñnen laf etilecek iç bir şeyi yoq, sırf kiç. Olar mına bu psalma-kiç can sıqıcılığınnı süzdürmege başladılar. Ve mına yırnıñ ortasında ayatta bir ses keldi — qapı açıla, ve Balöş kire. Birinciden, onıñ qıyafeti diger köylülerniñkine oşamay. Ekinciden, köylüler kibi kiyinmegen. Adet üzre köylü aqaylarnıñ balarında bir kaşket, burunları ise “qartop kibi” ve Polissâğa has keniş betleri ola, bu ise — münever körünişli, dülber çal saçı olğan, arbiy şapkege oşağan bir şapke kiygen adamdır. O, qapını aça da, közlerini qımıp: “Ya mında ne ola?” — dep soray, çünki qomşular oña, onı bütün kün boyu qıdırğanlarını endi söylegen ediler. O, yırnı bölmeyip kirdi, divanğa oturdı ve gürletip, ğayretnen yırğa qoşuldı. O, yırlap başlağanınen men onıñ peşinden köy boyu boşuna çapmağanımıznı añladım.

Bu Manevıçi-Kivertsi köşesinde (Stır ve Stohid özenleri arasında) aqay yırlavı ananesi başqa yerlede olğanı kibi o qadar çabik yoq olıp ketmegen. Ve alâ daa yırlağan insanlar bar. Doğrusı, olarnıñ yırları daa keç üslüpke, amma er alda bu Ukrayin ananesidir, kiç degil.

Tımofiyge yüksek sesni sozıp yırlamaq ağır olıp qaldı — sağlıq ve yaş endi evelki degil. Lâkin yırlavda başqalarınen beraber olmaq, muzıkadan bu birlikni duymaq ve onı paylaşmaq eñ müimdir. Aqaylar alâ daa ara-sıra, hususan ev-barq işlerini bitirgen soñ, yazda toplaşalar. Diger köy yırcıları kibi, olar yırlamağa balalıqta ögrendiler. Yırlav olar içün er yerde: bir yerde kezseñ de, kün devamında sığır otlatsañ da — ayırılmaz bir eglence edi. Yırlamağa büyüklerden ve biri-birinden adım-adım ögrene ediler. Evel olar köy horunda yırlay edier.

— Köresiñizmi, o vaqıtları şöyle bir şey bar edi: rayon kolhoz başlarını mecbur etti. Esabat konserti. Esabat ete edik. Tek bizim köyümizden degil, bütün köylerden anda cıyıla ediler.

Tımofiy qoşa:

— Qaysı cırnı aytsalar, şunı da cırlamağa mecbur edik.

Soñki 26 yıl devamında olar bazar künleri kilsede yırlaylar.

Aqaylar em qadimiy lirik türkülerni, em bu topraqlarda UPA faal areket etkeni içün daa soñraki isyancı yırlarını, em de XX asırnıñ başında populârlıq qazanğan romanslarnı yırlaylar. Öz yırlarını olar “tabiy” dep adlandırıp, iç bir kitapta böylelerini tapıp olamaycağıñıznı ve bu yırlarnı olarnıñ babaları yırlağanını aytalar.

Bazıda yaşlar da ananeviy türkülerni yırlamağa ögreneler, lâkin yırlav tehnikası o qadar qadimiyge köre zayıfça ola, ve esli-başlı köy yırcıları bunı farq eteler:

— Eñ evelâ, olar sığır otlatmadılar — ögrenmediler. Mektep böyle şeylerge ögretmey.