Çeşit-türlü memleketlerniñ em resmiy, em resmiy olmağan şiarları bar. Olarnıñ episi qısqadan esas milliy ğayeni ifade ete, misal içün Poloniyalı “Za wolność naszą i waszą” (Siziñ ve bizim serbestligimiz içüb), Belaruslı “Жыве Беларусь! Жыве вечна!” (Belarus yaşasın! Ebediyen yaşasın!). Eñ meşur Ukrayin şiarı — “Slava Ukrayini — Ğeroyam slava” (Şan olsun Ukrayinağa — Qaramanlarğa da şan olsun). Rus basqıncılığı vaqtında bu şiar hususan meşur oldı. Lâkin Ukrayinlerniñ serbestlik ve mustaqillik oğrunda küreşini timsal etken başqa ibareler de bar. Şiarlar bir qaç asır, onyıllıq evelsi peyda olsa da, bu ibarelerniñ episi Ukrayinlerniñ quvetini köstere. Biz manalar yaratamız, olarğa qoşulamız, olar ise memleketimizniñ er bir köşesinde yañğıray.
Til tek qonuşuv vastası degil de, daa vaqialarğa ve yañı tarihiy zamanlarğa tez ve doğru cevap bermek içün imkân edi. Çünki til de silâdır. Bütün bir milletniñ fikirlerini şekillendirgen til, şimdi biz dünyağa muracaat etkenimiz manalar, — “Stand with Ukraine” (Ukrayinanen beraber oluñız).
“Slava Ukrayini” (Şan olsun Ukrayinağa)
“Slava Ukrayinı” variantında olsa da, 1840 senesi Taras Şevçenkonıñ “Do Osnovyanenka” (Osnovyanenkoğa) şiirinde ibareniñ eñ birinci yazma şekli peyda ola. Mıkola Kostomarovnıñ 1847 senesinde yazılğan “Ditı slavı, ditı slavı…” (Şannıñ balaları, şannıñ balaları…) şiirinde “Slava tobi, Ukrayino!” (Şan olsun saña, Ukrayina!) sözleri bar.
“Slava Ukrayini” şiarı XIX asırnıñ soñunda Harkivde peyda oldı. Başta böyle şekilde edi: “Slava Ukrayini” — “Po vsiy zemli Slava!” (Şan olsun Ukrayinağa — Bütün dünyağa şan olsun!). Ukrayina davası içün çalışqanlar, meselâ, İnqilâbiy Ukrayin Firqasınıñ (İUF) azaları böyle selâmlaşa ediler. Bu şiar Ukrayin Halq Cumhuriyeti (UHR) devrinde qullanılıp başlandı. Yazıcı ve cemaat erbabı Yuriy Ğorlis-Ğorskıy öz “Holodnıy Yar” romanında Holodnıy Yar Cumhuriyetindeki kozaklar arasında adiy selâmlaşuvlar yerine “Slava Ukrayini” dep aytmaq ve buña “Ukrayini Slava” dep cevap bermek adetini qayd ete edi. Zemaneviy şekilde bu şiar 1925–1929 seneleri “Ukrayin milletçileri legiyası”nıñ (UML) azaları arasında keñ darqaldı. Soñra UML Ukrayin milletçileri teşkilâtını (UMT) yarattı. 1941 senesi UMT-nıñ azaları resmiy selâmlaşuv olaraq “Slava Ukrayini” sözlerini ve “Ğeroyam slava” cevabını qabul ettiler.
Soñra sovetler er bir isyan izharları kibi şiarnı da yasaq ettiler. 1980-90-ncı senelerniñ başında Ukrayinanıñ mustaqilligi içün Ğalıçına ve Zakarpatâda keçken narazılıqlarda, Kıyivdeki Ğranit İnqilâbı vaqtında şiar canlandırıldı. O zamanda da şiarğa daa “Slava natsiyi!” (Milletke şan olsun), “Smert voroğam!” (Duşmanlar ölsünler) ve “Ukrayina ponad use!” (Ukrayina er şeyden eñ müim) ibarelerini qoşqanlar. Ukrayina milletçiligi öz mudafaası (UMÖM), yani Ukrayin milliy assambleyasınıñ (UMA) küçsel (силовий) bölügi olarnı qullana edi. SSCB dağılğan soñ esasen milliy-demokratlar ve milletçiler böyle şelâmlaşuvlarnı qullana ediler.
Şimdi “Slava Ukrayini — Ğeroyam Slava” şiarını Portaqal inqilâp, Menlik inqilâbı ve Rusiye-Ukrayina cenkinen bağlaylar. 2018 senesinden başlap şiar Ukrayina Silâlı Quvetleri (USQ) ve Milliy poliste resmiy şelâmlaşuv oldı. O, Mudafaa Quvetleriniñ bütün bölükleriniñ elâk olğan askerleriniñ cenazelerinde qullanıla. Bu sözler ile azat olğan сenk esirlerini de evde qarşılaylar.
“Slava Ukrayini — Ğeroyam slava” şiarı endi çoq yıl devamında mustaqillik içün küreşni timsal ete, em keçmişni şimdiki zamannen birleştire. Ukrayin kelecek institutınıñ 2021 senesi keçirgen “Biz kimmiz: Ukrayinlerniñ baqışına köre Ukrayinlerniñ süreti. 2-nci qısım” içtimaiy araştırmasınıñ neticelerine köre, adamlarnıñ 50 % “Slava Ukrayini” ibaresini zemaneviy Ukrayinlerniñ şiarı dep saya.
Em XX asırdaki Holodnıy Yarlı kozaklar, em zemaneviy Ukrayin imayecileri içün bu şiar müim. Bu sözler ile alâ daa uruşqa çıqalar ve Ukrayina içün öleler. Hususan, “Slava Ukrayini” şiarını Ukrayin cenk esiri Oleksandr Matsiyevskıy ruslar tarafından atılıp öldürilmezden evel aytqan edi.
“Ğeroyi ne vmırayut” (Qaramanlar ölmeyler)
Bu ibare Menlik inqilâbı vaqtında peyda oldı. 2014 senesi kiçik aynıñ 21-inde “Ğeroyi ne vmırayut” sözlerinen Ukrayinanıñ Avropa kelecegi içün elâk olğan “Nebesna sotnâ” (Kök yüzü) qaramanlarını defin ete ediler. Sabıq prezident Viktor Yanukoviçniñ cinaiy rejimi tarafından öldürilgen narazılıq köstergenlerni añmaq içün keçirilgen cenaze merasimleri “Ğeroyi ne vmırayut” dep adlandırıla edi. Rusiye-Ukrayina cenki vaqtında elâk olğan Ukrayin askerleriniñ cenazelerinde de bu şiar eşitile.
İbareniñ devamı bar: “Ğeroyi ne vmırayut — vmırayut voroğı” (Qaramanlar ölmeyler — duşmanlar öleler). O, ne vaqıt peyda olğanı tam belli degil, amma bu ibare 2015 senesi “Perşa liniya” taqımınıñ biradlı yırınıñ sözlerinde rastkele.
“Hay jıve vilna Ukrayina” (Serbest Ukrayina yaşasın)
Bu ibare bolşeviklerge qarşı küreş yıllarında Ukrayin köylüleri arasında peyda olğan. Bu sözler levhalarda yazılğan, isyan areketiniñ yolbaşçılarınıñ çıqışlarını bitirmek ve Ukrayinlerniñ küreş maqsadlarını qayd etmek içün qullanılğan edi.
1968 senesi Kıyivde siyasiy mabüs Vasıl Makuh Ukrayinanıñ ruslaşması ve SSCB-nıñ o vaqıttaki Çehoslovakiyağa istilâsına qarşı narazılıq bildirmek içün özüni yaqtı. Erkek yanğanda paytahtnıñ merkezi boyu kete ve “Ğet kolonizatoriv! Hay jıve vilna Ukrayina!” (Müstemlekeciler yoq olsun! Serbest Ukrayina yaşasın!) ayta edi. Bu vaqia zemaneviy Avropa tarihında milliy zulumğa qarşı ilk fedakârlıq eylemi edi.
Bugün çetel liderleri halqımızğa qol tutmaq içün öz çıqışlarını “Hay jıve vilna Ukrayina” şiarınen yekünleyler. 2022 senesi bu sözler Poloniya prezidenti Ancey Dudanıñ Ukrayina mustaqilligi kününe bağışlanğan hayırlavında aytılğan edi. Kimerde “vilna” (serbest) sözü yerinde “nezalejna” (mustaqil) ya da “samostiyna” (muhtar) sözleri aytıla, amma bu sözlerniñ episi bizim memleketimizniñ serbestligi aqqındadır.
“Batko naş Bandera” (Bandera bizim babamız)
2020 senesi içtimaiy ağlarda “Batko naş Bandera — Ukrayina matı” (Bandera bizim babamız — Ukrayina anamız) yırı peyda oldı. Onı Yuriy Fedkovıç adına Çernivtsi milliy universitetiniñ mezunları yırladılar. Stepan Banderanıñ doğğan kününe icra etilgen beste (музична композиція) TikTok-ta trend oldı. Yırcılarnıñ sözlerine köre, olar onı birinci kere Ternopildeki Ukrayina Pravoslav Kilsesiniñ Danılo Ğalıtskıynıñ Svâto-Troyitskiy ruhiy merkeziniñ baş papası Anatoliy Zinkeviçten eşittiler.
Aynı zamanda folklorcılar beste UİO-nıñ (Ukrayin isyan ordusı) yırlarına oşağanını bildireler. Hususan, nağme “Oy u lisi, lisi, pid dubom zelenım, tam lejıt povstanets tâjenko ranenıy” (Ah ormanda, ormanda, yeşil Emenniñ altında, anda yaman yaralı isyancı yata) añdıra.
2021 senesi “Batko naş — Bandera” YouTube-da eñ çoq qıdırılğan yır oldı. 2022 senesi Ukrayinlerniñ rusiyeli basqıncılarına qarşı küreşiniñ timsallerinden biri oldı. Bu beste, soñra halq yırlarına çevirilgen zemaneviy yır yazıcılığınıñ nümünesidir.
