Kahovka GES-sine yapılğan terroristik eylemden soñ qurtulğan işğal altındaki Oleşkı sakinleriniñ ikâyesi

Biz 56 yaşındaki Andriy ve 53 yaşındaki Yuliyanen, işğal etilgen Oleşkıdan Ukrayina nezareti altındaki topralarğa kelgenlerinden soñ ekinci künü, Hersonda körüştik. Olarğa temiz urba ketirdik. Soñra çift Ukrayinanıñ ğarbına, olarnıñ qızı ve torunlarınıñ yanına ketmege planlaştıra edi. Andriy ve Yuliya maña Hersonda bir buçuq yıl içinde birinci kere dondurma aşağanları videonı köstereler, soñra ise başlarından keçirgen deşetlerni hatırlap, ağlamağa başlaylar.

Oleşkı — Özüniñ sol yalısında yerleşken ve tam kölemli cenkniñ başından berli işğal altında bulunğan bir şeer. Rusiye askerleri 2022 senesiniñ Boş ayında Hersondan kerilegende Antonivskıy köprüni patlatqan soñ, bu meskün yer ile Özüniñ sağ yalısı arasındaki qatnav imkânsız oldı. 2023 senesi İlk yaznıñ 6-sında rus askerleri Kahovka GES-iniñ bentini patlatıp yapqan kölemli eylem neticesinde, Özüniñ asağı aqıntısındaki onlarnen meskün yerni suv bastı ya da bütünley suv qapladı. 2023 senesi İlk yaznıñ 14-ü vaziyetine köre, 3103 ev suv astında qaldı, 24 saat içinde suv 500-ge yaqın evden çekildi.

İşğal altındaki Kahovka GES-indeki eylem aqqında ilk haberler

— Bentni patlatqanlar, — dedi Andriyge telefondan arqadaşı. Salı künü, saat yedi edi. Oleşkıdan Kahovaka GES-ine qadar doğrudan tahminnen 50 kilometr, bu sebepten patlama sesi mında eşitilmedi. Sakinler keleyatqan büyük suv aqqında telefon etken dostlarından, Ukrayina telekörüvinden ve internetten haber ala ediler. İstilâiy idare yerli ealini kelecek suv basuvı aqqında haberdar etmedi.

Andriy, Yuliyanı raatsızlamayıp, yataqtan turdı ve işğalniñ başlağanından berli birinci kere öz gizli yerinden üç tüfek çıqardı. Meydanğa kelgen vaziyet er angi kitişatqa işaret ete bilir edi. Aqay, apayınen tezden oğraycaqları belâ aqqında tüşünerek ağır qasevet çeke edi. Amma aynı zamanda içinde bularnıñ episi, yani RF-nıñ işğali altındaki yaşayış niayet bitecegine ümüt peyda oldı. Evelce tuvğan şeerinden tahliye olmağa cesaret etip olamadılar: em endi yaşları evelki kibi degil edi, em müteşem bağçalı dülber eki qatlı evini taşlap ketmek istemey ediler, em de Ukrayina askerleri bugün-yarın mında da kelip yeterler, dep inana ediler.

Andriy azbarğa öz katerini alıp çıqarıp, lafetten endirdi, içine eki kürek ve brezentni qoyıp, qayıqqa alatnıñ bir ucunı bağladı. Soñra, katerni suv alıp ketmesin dep, alatnı ekinci qattaki açıq pencereden öz odasına atıp, diger ucunı bağladı.

Yuliyağa bentniñ patlatılğanı aqqında haber berdi. Beraber mağazdan konservalarnı, sebzelerni, odunlarnı alıp çıqarmağa başladılar — ekinci qatta ocaq bar edi. Suv basuvı aqqında soñraki haberlerni telekörüvden ögrene ediler — yoldaş antenası yardımınen Ukrayina kanallarını baqmağa imkân bar edi. Evini bütünley suv basacaqmı, dep añlamağa tırışa ediler.

Üyleden soñ Andriy ayaqmaşnağa minip, vaziyetni araştırmağa ketti. Qaçıp qurtulmaq mümkün olğan yükseklikni tapmaq müim edi. Oleşkıdan keçkende, aqay soqaq ortasında turğan esli-başlı qarı-qocağa rastkeldi. Qarı ökürip ağlay edi, qocası ise onı tınçlandıra edi. Andriy vaziyetke qarıştı.

— Oğlum, bizni suv basacaq ki! — dep bağıra edi apay. Apay ile qocasınıñ balaları ve aqrabaları çetelde ediler. Qaçıp qurtulacaq yerleri yoq edi.

— Suv sesini eşitkeninen, deral maña çapıñız, — dedi Andriy, öz adresini berip, yoluna devam etti. Bir daa o, olarnı iç körmedi.

Soñra Andriy ve Yuliya kene de telekörüvden haberlerni seyir ete ediler: “bentniñ ve maşna bölüginiñ patlatılğanı…”, “felâket gece saat üçke yaqın olıp keçti…”, “relyefke köre daa alçaq olğan sol yalı içün hususiy telüke bar…”.

Suvnıñ qaysı seviyege qadar köterilecegi aqqında mülümat çeşit-türlü edi.

Aqşam saat altığa yaqın Oleşkıda elektrik kesildi. Onıñ içün künniñ qalğan vaqtında çift evde oturdı.

Suv Oleşkığa nasıl tolıp kele edi

Gece saat birde Andriy suvnıñ şuvultısını eşitti. Pencereni açtı. Uzaqtan köpek avuldavı ve insan bağıruvı eşitile edi. Apayınen beraber azbarğa çıqtılar. Yolnı suv basa edi. Suvnıñ qarşı tarafında elinde fener tutqan bir qadın turıp, dalğalarnıñ soqaq boyu aqqanını seyir ete edi. Ömür arqadaşları, daa quru yerden keçmek mümkün ekende, evine qaytmağa qarar berdiler — suv pek tez köterile edi.

Çarşenbe sabası keldi. Olarnıñ azbarında suv endi bir metr yüksekliginde tura edi, amma evniñ qapısı qattı qapatılğanı içün, suv içeri biraz aqa edi. Andriy daa bir qaç banka konserva qurtarmaq ve tulumba stansiyasını çıqarmaq içün mağazğa endi. Lâkin tam bu ande haneden keçken kanalizasiya borusı yırtıldı ve mağaznıñ içine necaset fışqırmağa başladı.

Ekisi de ekinci qatqa çıqtılar. Tışarıda yel sızğıra, aşağıdan ise şatırdı eşitile edi — suv ve kanalizasiyanıñ içindeki bütün pislik birinci qatnı basıp yuva edi: mebel, buzdolap ve başqa tehnika yıqıldı. Andriy suvnıñ seviyesini belgilep qoymaq içün pıçaqnen evniñ divarına kertik qoya edi. Gece saat birden başlap, suv er beş daqiqada beş satimetrge köterile edi, amma sabağa yaqın suvnıñ köterilüv tezligi yavaşladı.

Suv qoranı kömip ala edi. Evge bağlanğan qayıq endi suv üstünde yaldap yüre edi. Andriy qayıqnı çezip, qomşularını qurtarmaq içün yaldap ketmek istedi, amma öz azbarından çıqıp olamadı, çünki araba qapısı suv astında qalğan eki sürgünen qapatılğan edi: biri yuqarıda, ekincisi aşağıda. Aqay evine qaytıp çapa aldı ve çıqışqa yaldap yaqınlaşıp, aletniñ ucunen sürgülerni açtı.

Qomşularını qayıqnen öz evine ketirdi — o vaqıtqa qadar suv ekinci qattqa yetişmegen edi. Soñra vaziyetni araştırmağa yaldap ketti. Suv köterilmege devam ete edi, endi motor köçürmek mümkün edi, amma o, küreklemege devam ete edi: Rusiye askerleri motorlı qayıqlarnı qıdıra ve ya köçürici, ya da bütün qayıqnı musadere ete ediler. Motorsız suv naqliyatı vastaları işke yaramay ediler, çünki çoq yerde endi gür aqıntı bar edi, şişirme qayıqlarını ise qolaylıqnen teşmek mümkün edi.

Suv basqan soqaqlar boyu qarma-qarışıqlıq olıp keçe edi: sığırlar müñrey, yanından köpekler ve mışıqlar yaldap keçe, aqıntı ise balqurt sepetleri, odun ve çöplerni alıp kete edi. Er taraftan: “Qurtarıñız” — dep bağırıq eşitile edi. Andriy insanlarnı kiçkenece evlerden eki ve daa çoq qatlı evlerge qayıqnen taşıy edi. O künü ava küneşli ve sıcaq edi — insanlarnıñ çoqusı damlar üstünde iç bir taldasız otura ediler.

Bütün bu vaqıt boyunca ateş tutma devam ete edi: Rusiye topçuları Oleşkınıñ etrafından Hersonnı ateşke tuta ediler. Oña qarşı “cevap” da kelip tüşe edi.

Andriy, yolnı tutalmayıp, qayıqnıñ kenarınen qaysı tereginiñ kevdesine urundı ve andan onıñ üstüne balqurt oğulı tüşti. Aqay birden brezent tutıp onıñnen özüni örtti ve balqurtlarnıñ qorçalavnı teşmege tırışqanını duya edi. Soñra olar vazgeçtiler, Andriy ise daa uzaqqa ketti.

Etrafta suv basqan balqurt sepetlerinden daa çoq balqurt uça edi — olardan çoqusı da evsiz qalğan edi.
Saba ve kündüz suv üstünde qayıqlar aman-aman yoq edi.

Andriy soqaq boyu qayıqnen ketkende, qarıq bir bağıruv eşitti. Etrafına baqınmağa başladı. Qadın sesi eski evçikten eşitile edi — adam mansardanıñ üçköşeli teşiginden esli-başlı qadınnıñ baqıp turğanını kördi. O, onı qayıqqa çağırmağa başladı ve qadın çardaqnıñ başqa tarafındaki qapıçıqtan sıçrap çıqtı.

— Meni Lübanıñ yanına alıp bar, — dedi o. Andriy qomşu evge kürek çekmege başladı. Bu esli-başlı qadınnıñ dostu olğan Lüba da tamam o evniñ üstünde otura edi. Amma o, damnıñ üstünde pek yüksekte edi, bunıñ içün Andriy qadınnı anda çıqarıp olamadı ve oña, köterilüvi daa qolay olğan başqa yüksek bir evge oturtmaqnı teklif etti.

— Kerekmey! Ölsem, öz evimde olerim, — dedi o ve Lübanen, bir adamnıñ qayıqnen kelip, onı mansardadan alıp ketmesi aqqında añlaştı. Andriyniñ ise itiraz etmege ne taqatı, ne de vaqtı olğanı içün, o, esli-başlı qadınnı keri alıp qaldırdı.

Çoq insan olarnı alıp ketmesini rica ete ediler, amma adam olarnıñ çoqusına red ete edi, çünki birinciden ya balalı qadınlarnı, ya qartlarnı qurtara edi. Manialarnı aylanıp keçip, kürek çekip yaqınlaşmaq, insannı qayıqqa oturtmağa aytıp qandırmaq, eşyalarını toplağanına qadar beklemek, onı sağ-selâmet aşağı endirmeniñ yolunı tapmaq — bularnıñ episi pek qıymetli vaqıtnı ala edi. Çoq insan mışıq ve köpeklerni qurtarmaqnı rica ete edi, amma yazıq ki, ayvanlar aqqında laf bile olamaz edi.

Andriy yol boyunca ösken pek yüksek gül çalı qorasınıñ yanından qayıqnen keçe edi. Çalınıñ üçte ekisini suv bastı, gül yapraqları suv üstüni örtti, yaqında ise divarğa kelip tayalğan sal üstünde qaverenki köpek çaresiz alda otura edi. Aqay yanından keçip ketmege mecbur qaldı.

Tamam o zaman Andriy rusiye askerleri olğan eki katerniñ boğulıp ölgenlerniñ yanından keçip, Oleşkını dolanıp yürgenini kördi. Katerlerden biri oña yaqınlaştı.

— Motorıñız çalışamı? — dep soradılar.

— Yoq. Kürek çekkenimni köresiñiz de, — cevap berdi Andriy. İşğalciler uzaqlaşıp kettiler.

Aqşamğace yerli halqnıñ arasından qurtarıcılar çoqlaştı, rusiye askerleri ise insanlarğa iç yardım etmediler. Bir oğlan paletağa boş plastik şişelerni bağlap, sal yaptı. O, salnen dolanıp ayvanlarnı qurtara edi, suvdan bir kirpini bile çıqarıp aldı. Şeer sakinleri doğrudan-doğru damlarından aqrabalarına, doslarına ve tanışlarına telefon etip, qurtaruv içün yalvara ediler.

Toqtadı, skiyim!

Aqşam Andriy ve Yuliya qomşularınen beraber evde, ög tarafını fenerçiknen aydınlataraq otura ediler. O, bir qaç saat evel qoyğan belgige baqa edi. Suv onı biraz örtti. Seyir etmege devam etip gece saat ekide:

— Toqtadı, skiyim!

Suv kerçekten de toqtadı, sabağa qadar ise 50-60 santimetrgece eksildi.

Oleşkıda quru maalleler daa qalğanı iç tüşünilmedi, çünki suv bütün şeerni basqanı kibi körüne edi. Lâkin saba Andriy Özüniñ qarşısındaki tarafqa qayıqnen ketip, hastahane yanında alâ da qara olğanını bildi. Anda insanlarnı alıp ketmege başladı. Başta öz evinde olğan qomşularını, soñra ise başqalarnı qurtarmağa başladı. Cumaaqşamı künü episi olıp 12 insannı qurtarıp çıqardı.

Bazı yerlerde terenlik dört metrge qadar yetti, suvdan ise yalıñız terek töpeleri ve ev damları çıqıp körüne edi. Andriy elektrik direkleriniñ töpeleri seviyesinde, tellerge ilişip keçe edi.

Cumaaqşamı künü soqaqta daa tınç oldı.

— Sağ olğan barmı? — dep qıcıra edi Andriy, maallelerden qayıqnen keçip. Tek köpekler cevap bere ediler. Olarnıñ daa çoqları qalğan edi. Bazıları yalday, bazıları ise qarağa ya da kiçkene qurtulış adaçıqlarnı yaratıp toplanğan er angi bir şeyge yapışa ediler.

Cumaaqşamı künü aqıntı paletalar, betonqarıştırğıçlar, buzdolaplar, ağaç terasalar ve başqa şeylerni alıp aqa edi. Qomşu evlerden birini tamam yerinden qoparıp çıqardı — o, açıq deñizge doğru ketti. Suv qaynay edi.

Aqşam Andriy aqıntı özenge ketken: keñligi 50 metrge yaqın olğan balaban bir koridornı çuqur etip açqanını sezdi. Hersonğa qadar yol açılğan edi. Lâkin suv seviyeleri arasındaki bir metr farq sebebinden, anda qayıqnen ketmek telükeli edi. Buña baqmadan içinde ümüt artmaqta edi. O, evine qaytıp keldi.

Yuliya suvdan çoq qorqa edi ve atta cenkten evel qayıqqa aman-aman iç bir vaqıt minmedi, onıñ içün aqayınıñ Oleşkıdan peyda olğan yolnen çıqmaq teklifine razı olmaq istemedi. Amma Andriy israr etip, sadece attırmanı qayıqnen keçmek kerek olğanını, soñra ise qurtarıcılar bekleycegini ayttı.

— Biz sanki Venediktemiz! — şaqa etti o. Yuliya, bala oyuncaqlarınen qarışıp suv yüzünde yaldağan necasetke, soñra zametli emeknen östürilgen, lâkin şimdi suv basqan müteşem bağçasına baqıp razı oldı.

İşğal etilgen Oleşkıdan azatlıqqa qayıqnen çıqmaq

Cuma sabası soñki qarar qabul etildi. Andriy yedek şişirme qayıqnı suvğa yiberdi ve qalın telekörüv kabelinen qaviyleştirip, motorlı katerniñ artına onı alatnen bağladı. Bu vaqıtta evinde daa eki qomşusı bar edi. Andriy olarğa da beraber ketmekni teklif etti: eki insan şişirme qayıqqa mine bile edi. Lâkin olar kesen-kes red ettiler, çünki pek telükeli edi. Olarnı hastahane yanında endirgenini istediler, Andriy razı oldı. O qaytqan soñ, Yuliyanen beraber rezina qayıqqa toy kostümleri, eki sevimli fotoalbomı, akupunktur kilimçigi, evelleri torunları oynağan plüş tavşançıq ve köpekçikni qoyıp, aşıqıp azırlandılar. Aqay telefonınıñ öz qutuçığını yanına tutıp aldı — aleket içinde bu qararnı mantıqnen iza etmek qıyın edi.

Eki parlaq fenerçikni aldılar.

— Bizni açıq deñizge alıp ketse, olarnen yarıq berirmiz, — dep şaqa etmege devam etti Andriy. Ya da şaqa etmedi.

Olarda içme suvu butıllerde degil, bankalarda edi, onıñ içün Yuliya olarnı beyaz sileceklernen sarıp, Andriyge pencereden endire edi. Silecekler beyaz bayraq olaraq kerek olur edi. Aştan yalıñız bir paket ceviz aldırlar. Patronlı üç tüfekni — Rusiye derviyesi içün “ediye” dep de aldılar.Yuliya pempe futbolka, plastik incilernen yaraştırılğan djeginsni kiyip, qayıqqa mindi. Qurtarıcı tögerek yerine avtomobil şinası. Andriy ise futbolkalı, şortlu ve rezina çızmalı edi. Ekisi de keñ kenarlı plâj şlâpalarını kiygen ediler. Olar saba saat yedi buçuqqa yaqın yolğa çıqtılar.

Olar qayıqnen keçken evlerden biriniñ damından bir qadın qıçırdı:

— Siz bizni de unutıp qaldırmañız!

Yuliya oña baqıp, Özü özeniniñ tarafına parmağınen indemey kösterdi.

— Añladım, — dedi qadın. Onıñ baqışında añlav ve ümütsizlik arasında bir duyğu peyda oldı.

Gece devamında suv daa eksildi, attırma saylaştı, boğaz ise 20 metrge qadar keñişledi. Amma aqıntı alâ daa küçlü edi ve qayıqlarnı ğırdap içine çekip aldı. Andriy eki direk arasında sozulğan elektrik teline ilişti ve onı tutıp, ğırdaptan uzaqlaşaraq aqıntınen aşağı yavaş-yavaş endi. Amma eskemçekniñ tarafına ketkeni sebebinden, şişirme qayıq onıñ tikenli töpesine saplandı. Onıñ içinde yengil eşyalar yata edi, onıñ içün o, biraz qıyış alda suv üstünde turmağa devam etti. Andriy ise tüşündi ki, eger yanlarına daa eki insannı alsa ediler, şişirme qayıq batar edi.

Andriy eki qayıqnı da bir sırağa doğrultıp, ormannıñ bir qısmına kirdi ve Rusiye devriyeleri ya da mergin nişancıları körmesin dep, terekler arasından yoluna devam etti. Soñra suv basqan adalarnıñ artından, qarşı yalıda uzaq-uzaqlarda yükseklengen Hersonnıñ manzarası açıldı.

Endi Yuliya arttırma yanında olarnı kimseniñ beklemegenini añladı. Andriy onı qayıqqa mindirmek içün oña ümüt bergen edi. Bundan soñ qarşı yalığa qadar öz küçlerinen ketmek kerek edi. Amma Yuliya endi buña emiyet
bermedi. Suv qorqusı ise bütünley yoq oldı.

Rusiye askerlerine olarnı atıp urmaq daa qıyın olsun dep, aqıntığa qarşı — qıyalap ketmege qarar berdiler.
Apansızdan alat kesildi ve ekinci qayıqnı aqıntınen aşağı alıp ketti. Yuliya eşyalı qayıqnı tutıp qalmaq içün telekörüv kabeline yapıştı. Yolculıqnıñ qalğan qısmında o, qayıqnıñ suv üstünde qalmasına ve batmamasına yardım etip turdı.

Özü özenniñ yalıları arasında yerleşken adalarda sayfiye massivleri, hususan suvdan körüngen eki qatlı evler bar edi. Ömür arqadaşları anda rusiye askerleri pusuda bekley bilgeninden qorqqanları içün, Andriy tüfekni daa yaqın sürdi. İlk adanıñ yanında qayıqlarnı aqıntınen alıp ketmege başladı. Apayı onıñ qoluna qattı yapışqanda, aqay katerni tutıp qalmağa tırışa edi.

— Topraq aqıp ketti! — ekisi de bütün adanıñ aqıntınen aşağı aqıp ketmege başlağanını seyir ete ediler. Töpe saçları tiklendi. Andriy bütün adanı alıp ketken ğırdaptan uzaqqa qaçıp qurtulmağa tırışa edi. O arada topraq, terekler ve taşlarnen beraber, deñizge doğru yaldap aqmağa devam etti.

Lâkin bir daqiqa soñra añlaşıldı ki, aslında ada aqıp ketmey eken — aqıntı qayıqlarnı qarşı tarafqa alıp kete eken. Andriy aqıntığa qarşı ketmege tırıştı, amma suv aqımı o qadar küçlü edi ki, ep bir olarnı aşağı alıp kete edi.

Oleşkı tarafından kökte bir dron köründi. Olar dronnıñ granatanen yüklü olıp-olmağanına baqtı, amma yahşı körip olamadılar, çünki “demir quşçuq” küneşke qarşı asılıp qaldı. Andriy qayıqlarnı Hersonğa doğru yöneltti, amma tamam şeerniñ ögünde olarğa tez aqıntı ve attrımalar mania olıp, olarnı uzaqqa alıp ketmege başladı. Keri qaytıp, mavı-sarı bayraqlı beton direkniñ yanına yanaşmağa mecbur oldılar. Lenger atıp, qurtarıcılardan biri olarnı körmesini beklediler. Kökte ise dronlar uçmağa devam ete ediler. Olardan biri eki qayıq töpesinde asılıp qaldı.

Granatalı dron uçıp kelse, atqan bambalarnı tüşürmek daa qıyın olsun dep, Andriy qayıqnı çezip, terekler ve çalılar arasında saqlanıp, yavaş-yavaş aqıntınen süyrelmege başladı. Bir terekten doğru qayıq içine top şeklinde tüşti. Yuliya qıçırıp başladı, aqayı ise yengil bir areketnen yılannı suvğa attı.

Niayet olar bayraqlı beton direk tarafına ketken bir arbiy katerni kördiler. Kater içinde eki asker bar edi. Uzaqtan tanıtıcı işaretleri körünmey edi. Andriy ve Yuliya çalınıñ artına saqlandılar, onıñ içün kater olarnıñ yanından keçip ketti.

Daa bir “quşçıq” Herson tarafından uçıp keldi ve bayraqlı direk üzerine asılıp qaldı. Yuliya oña qol sallap başladı. Arbiy kater keri qayttı. Bu Ukrayina kateri eken — yigitler Yuliyanı öz katerine oturtıp, diger eki qayıqnı da bağlap, yalığa doğru çekip kettiler.

Andriy video çekmek içün telefonını çıqardı.

— Azatlıq mına böyle olıp körüne, — dedi o, liman şeeriniñ yeşil bayırlarına baqaraq.