Tuvğan hırsızlanğan Qırım

Bağçasaray etrafındaki caplarda ösken qarabaş otunıñ, Aluşta yaqınlarındaki qartbabanıñ bağçasında pişken incirniñ, tavadan yañçıq çıqqan sıcaq yantıqlarnıñ, yarımadanıñ cenübiy yalısında ardıçnıñ qoquları ve yazda Qırım topraq yollarınıñ tozlu qoquları. Çoqumıznıñ evimiznen bağlı eñ sevimli qoquları, şeyleri, yerleri ve hatıraları bar.

Adetince, ev başlanğan yerde telâş ve bellisizlik yoq ola. Ev, küçlü tamır kibi bizni tuta, bizge kim olğanımıznı, ne yerden kelgenimizni ve qayda ketkenimizni köstere. Bu leyhanıñ qaramanları ve bir çoq diger ukrayin içün Qırım tuvğan evdir. Ve bugün olar eviñ eliñden alınğanı ve çoq vaqıt anda keri qaytıp olamağanıñ ne olğanını pek yahşı bileler. Balalıq hatıraları, sevimli manzaralar, tuvğan insanlar — bütün bular olarğa şimdi irişilmez olğan evni hatırlay. Ya biraz vaqıtqa o yerlerni ziyaret etip olsalar?

Tuvğan Qırım — biz Ukrayina institutı ile beraberlikte azırlağan bir seriyadır. Qaramanlarımız virtual kerçeklik közlüginen Qırımnıñ timsaliy yerlerini seyir eteler, tuvğan yarımada ile bağlı fikirlerini ve tüşüncelerini paylaşalar.

Saqlamaq

— Ağamnen Bağçasarayğa yaqınlaşa edik. Oraq ayı edi ve ava pek sıcaq edi. “Jiguli”niñ penceresini açtım. Bağçasarayğa yaqınlaşqanda landşaft deñişmege başladı — dağlarnı kördim ve qarabaş otunıñ, yani lavandanıñ qoqusını duydım. O vaqıtları Bağçasaraynıñ etrafında pek çoq qarabaş otu öse edi. O vaqıttan berli qarabaş otunıñ qoqusı menim içün Vatanğa qaytuvnı timsal etken ilk duyğu olğanını ayta bilem.

Aktör ve rejissör Ahtem Seitablayev içün Bağçasaray ve hususan Hanlar Sarayı, ailesiniñ 1989 senesi sürgünlik yerlerinden Qırımğa qaytqan soñ kerçek bir “küç yerine” çevirilgen. On altı yaşındaki Ahtem yarımadağa kelgen ilk kününde ağaları tarafından kösterilgen yerler bular edi.

— Anda (Hanlar Sarayında — muar.) defalarca oldım: arqadaşlarımnı ketirdim, saray içerisinde filmlerimniñ bölümlerini çektim ve özüm de çekildim. Saraynıñ tam içerisinde “Bağçasaray çeşmesi” adlı spektaklimni sanalaştırdıq. Saraynen bağlı pek çoq güzel hatıram bar. Maña onı tamamınen tanığanım kibi kele.

İşğalniñ başlanuvından bugünge qadar urus işğal akimiyeti faal şekilde yarımadadan Rusiyege müzey fondunıñ obyektlerini alıp çıqara ve Qırımdaki medeniy miras obyektleriniñ sözde “rekonstruktsiyalar”nı başlatıp, olarnıñ saqlanmasını telüke altına qoya. Şimdi qırımtatarlarnıñ tarihı ve medeniyetiniñ esas abidelerinden biri, Ukrayina toprağında Qırım hanlarınıñ yekâne resmiy barğâğı ve dünyada Qırım Hanlığı devriniñ saray mimarlığınıñ yekâne nümünesi olğan Bağçasaraydaki Hanlar Sarayı bu vaziyettedir. Bugünde binalarınıñ bir parçasında inşaat keresteleri ve üst yapılar buluna.

— Bu bir Uçqan namalüm obyekt. Pek çılğın körüne, stadion kibi. İşğal memuriyeti bunı saraynıñ qorunması içün yapılğanını ayta. Şahsiy menbalarımdan ve bir zaman sarayda çalışqan ve bundan añlağanlardan ögrengenime köre, aslında bu Hanlar Sarayınıñ yıqılması demektir, çünki eski tosunlar ve kiramet yerine zemaneviy malzemeler qullanıla.

Qonuşmaq

Eviñ aqqında qonuşqanına qadar, o ev irişilmez olsa da, unutılmaz qalır. Qırım aqqında aytmaq ve eşitilmek içün bir yol sanat vastasınen qonuşmaqtır. Jamala qırımtatar asıllı ukrayin yırcısıdır. Ailesi, diger biñlerce qırımtatar ailesi kibi, onlarca yıl Orta Asiyada sürgünlikte yaşadı. Jamalanıñ 2016 senesi “Eurovision” finalında icra etken 1944 senesi quralayında qırımtatarlarnıñ yarımadadan sürgün etilmesi mevzusındaki “1944” yırı yarışmada Ukrayinağa ğalebe ketirdi. Yırcı bu şekilde öz evi, halqı aqqında ikâye ete.

— Bugün Qırım aqqında pek az qonuşılğanını tüşünem. Sanki er kes çoqtan vazgeçken kibi. Er kes bir sıñırnıñ olmasına alıştı, soñra eki sınırnıñ olmasına alıştı; soñra Qırım ile sıñırlı miqdarda temasqa alıştı; soñra anda qalğanlarnıñ hain olğanları kerçegine alıştı; soñra bu hainlerniñ daima bir şeyler içün apis etilmesine alıştı; soñra keri qaytıp kelmegenlerine, ğayıp olpanlarına ve kimse olarnıñ aqqında qonuşmağanına alıştı. Bu yaramay bir şeydir, insan istisnasız er şeyge alışır. İç bir şey aytıp olamaycaq bir yerde yaşasañ — alışırsıñ, aytıp olacaq bir yerde yaşasañ, o zaman da alışırsıñ. Vaziyetni deñiştirmek içün yekâne tarif — onıñ aqqında qonuşmaqtır. Çift standarlart olmadan. Ukrayina bir Avropa memleketidir, kelecekke birlikte ilerileymiz ve Qırım ve Donbasnıñ keri qaytacağını, anda yaşağanlarnıñ bizim insanlarımız olğanını bilemiz. Amma yavaş-yavaş olarnı unutamız. Bir zaman duşman olalar ve biz olarğa taş atamız, sırf bizim içün bu daa uyğun dep. Kederlimiz, cenk aqqıda qonuşmaqtan, işğal aqqında qonuşmaqtan yoruldıq. Yoruldıq. Yoruldıqmı? Ya qırımtatarlar 1944 senesi sürgünlikten soñ nasıl Qırımğa qayta ediler? Avdet qaç yıl devam etti? Ya olar da yorulsa edi? Olar da yorulsa edi? İşte, o zaman Qırımnıñ ne olğanını bilmeycek edim. Biz ise yedi yıl içinde yoruldıq. Kerçektenmi?

Bugün Ukrayinada Qırımnıñ qıtadaki “sesi” olğan bir sıra cemaat teşkilâtı bar. Olar işğal altındaki Qırımnıñ vaziyeti aqqında malümat bermek, yarımadadaki insan aqları bozuvlarını qayd etmek, memleket içinde yaşağan yerini deñiştirgen kişilerge uquq ve diger yardım köstermek içün teşkil etilgen. Bularnıñ eñ meşurı, işğalniñ ilk künlerinde 2014 senesi kiçik aynıñ soñunda göñülliler tarafından teşkil etilgen KrımSOS teşkilâtıdır.

Ukrayinanıñ malümat alanında Qırım aqqında medeniyet saasında faaliyet köstergen eñ belli teşkilât, 2017 senesinden başlap Ahtem Seitablayevniñ reberlik etken “Qırım evi”dir. Teşkilât, Qırımdan mecburen köçken kişilerni birleştire, olarğa tillerini, medeniyetini ve tarihını unutmamağa yardım ete.

Keri qaytmaq aqqını mudafaa etmek

Dünyaca belli uquq qoruyıcı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ qorantası Sovet devrinde eki kere Qırımdan sürgün etilgen edi. Bugün o, diger qaramanlarımız kibi, daa bir gibrid sürgünlikni başından keçire. Olarğa Mustafa Cemilev ve Oleğ Sentsovğa kibi Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarına (işğal ükümeti tarafından Qırım da onıñ bir parçası olaraq sayılır) resmiy olaraq kirmeleri yasaqtır ya da telükesizlik sebebi ile anda ketmeyler.

Mustafa Cemilev Qırımda soñki sefer 2014 senesi çeçek ayınıñ 19-nda oldı. Qırımnı qıta Ukrayinadan ayırğan kontrol noqtalarından birinde, bir Rusiye zabiti Mustafanıñ Rusiye Federatsiyasına beş yıl devamında kirmesini yasaqlağan emirni oqudı. Şimdi yasaq müddeti uzattırıldı.

— Soradım: “Ne içün memleketiñizge kirmemni yasaqlamağa qarar berdiñiz? Dediler ki: “Qırım da Rusiyedir”. Men de cevaplandım: “O zaman, mında (Qırımda — muar.) beş yıl qalacağıñıznı tüşünseñiz, optimistsiñiz. O zaman kerçekten öyle tüşüne edim. Bu işğalniñ çoq devam etmeycegine inana edim. Yañlıştım. Yedi yıldır anda barıp olamayım. Aman-aman bütün aqrabalarım ve dostlarım Qırımda qaldı. Bu altı yıl içinde pek çoq aqrabam vefat etti, men ise cenazelerine barıp olamadım.

Yarımadada işğalniñ başlamasından bugünge qadar ukrayin faalleriniñ ve qırımtatarlarnıñ tevqifleri ve evlerinde tintüvler devam ete. Qırımtatar resurs merkeziniñ malümatına köre, 2014 senesinden 2020 senesine qadar Qırımda 218 kişi (olardan 150 qırımtatardır) siyasiy mahküm ve uydurma ceza davaları sebebi ile taqip etilgen statusını alğan, bularnıñ yarısından ziyadesi alâ daa apishanedeler.

Sovet akimiyeti tarafından yedi kere tevqif etilgen ve neticede 15 yıl apis cezasına mahküm etilgen dissident Mustafa Cemilev, Sovet basqılarını Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ bugün yapqanları ile qıyaslay.

— Sovet akimiyeti başqa fikirde olğanlarnıñ evlerinde tintüvler keçire edi, menim evimde onğa yaqın tintüv keçirildi. Kelip “Bizde olğan malümatqa köre, eviñizde Sovet devlet sistemasını ve onıñ siyasiy qurulışını yamanlağan materiallar, basılğan eserler bar. Olarnı öz ihtiyarıñıznen bermeñizni teklif etemiz, akis alda tintüv keçirmegr mecbur olacaqmız” dey ediler. Elbette ki, bu, sadece resmiyetçilik edi, çünki olarğa bir şey berilse bile kene de tintüv keçire ediler. Şimdi böyle bir şey yoq. Şimdi evniñ etrafını sarıp alalar, maskalı taqalar, özüni tanıtmaylar, tintüv qararı da yoq. Böylece evge basıp kireler. Er kesni yerge yatqızalar. Araştırmağa başlaylar. Maddiy zarar ketirip, insan menligini aşalap tintüv keçireler.

Ukrayin kino rejissörı, yazıcı ve cemaat faali Oleğ Sentsov Qırımnıñ işğali başlamasından bugüngece eñ belli siyasiy mabüslerden biri oldı. Onıñ yaqalanması, suçlanması ve Rusiyeniñ cezahanesinde tutulması işğal etilgen Qırımdaki insan aqlarınıñ bozulması ile bağlı eñ rezonans adiselerinden biri oldı. 2014 senesi rejissör Aqmescitte bir sıra terror eylemini azırlamaqnen suçlanıp, urus quvetçileri tarafından yaqalandı. Oña qarşı şaatlıq etkenler iskence altında yalan şaatlıq etmege mecbur etildi. İşğal akimiyeti Oleğ Sentsovnı 20 yıl apis cezasına mahküm etti.

2018 senesi quralayda, apiste eken, Sentsov bütün ukrayin siyasiy mabüslerini azat etmek talabınen müddetsiz açlıqnı ilân ete. Açlıq, cezahaneniñ reberligi Oleğnı suniy şekilde aşatıp içirtmek qararını bergenine qadar 145 kün devam etti. Siyasiy mabüsni desteklemek içün dünyanıñ onlarca şeerinde kütleviy aktsiyalar keçirildi.

5 yıllıq qanunsız apis cezasından soñra Oleğ urus cinayetçileriniñ ukrayin arbiy esirlerinen deñişmesi çerçivesinde Ukrayinağa qaytarıldı. Qaçırıldı, tutuldı, qanunsızca mahkeme etildi, faqat biñlerce insan kibi Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımğa alâ daа barıp olamay.

— Bizni aldatqan bu rejim ile aytışmaq yerine, Qırımnıñ qaytarılmasını talap etmelimiz ve işğalden azat etilmesine ketirecek esnaslarnıñ kerçekleştirilmesi içün çalışmalımız. Donbasnı da köz ögünde tutam, çünki menim içün bu aynı meseledir. Bu Rusiye Federatsiyasınıñ tecavuzınıñ bir kösterilüvidir. Toprağımız içün küreşmelimiz, bu qadar.

Çoq vaqıt yoqluqtan soñra evge qaytqanda, uzun müddet toqunmağan bütün tanış yüzlerde toplanğan toznı köresiñ. Belki kiriş qapusı artıq başqadır, birisi onı deñiştirgendir. Belki yaqınlarda başqa binalar qurulğandır ve tanış soqaqlar endi başqaca körünedir. Amma qarabaş otu, incir ve ardıçnıñ tanış qoquları, ev duyğusı ve anda qaytmaq istek kibi bazı şeyler deñişmez qala.

— Bu işğal biticeginden eminmiz, çünki başqa türlü olamaz. Amma bu zaman meselesi olsa kerek. Qırım azat etilgen soñ anda çoq şey başqaca olacağını tüşünem.