Rusiye Qırımnı nasıl zapt etip keldi?

Halqara uquq qaideleriniñ bozulğanına baqmadan, yarımada doquz yıldan ziyade istilâcı memleketniñ nazareti altında qalmaqta. Amma, tarihnı dıqqatnen nezaret etkenler “Qırım kimniñkidir?” sualine 2014 senesi bile “Qırım Ukrayinadır” dep cevap bere ediler. Bunıñ içün bütün dünyanıñ bu fakttan şübelenmesi içün, RF öz askerlerini yarımadağa ketirmezden evel tarihnı nasıl deñiştirgenini hatırlatamız.

İşğalniñ zeminleri

Rusiye Qırımnıñ tarihına bir sıra efsane ve manipulâsiya qoştı. Sanki bu, rus teşviqatı tarafından “devrim” dep adlandırılğan Menlik inqilabından soñ, Ukrayinadan “barışıq” tarzda ayırılğan “tarihiy rus” toprağı. Kerçekte Qırım rusiyeniñ toprağı degildir. Bu Qırımtatarlarnıñ toprağıdır ve ruslarnen onı tek zapt, cenk, sürgünlikler ve iqtisadiy kerilev bağlay.

Qırımn Ukraiynanen topraq ceetinden bağlı ve onıñ resurslarına bağlı. Bundan da ğayrı tam Ukrayina mustaqil olğan devirde Qırımtatarlarnıñ öz toprağında normal yaşayışı ve inkişafı içün şaraitler yaratılıp başlanğan edi. Lâkin SSCB-niñ dağılğanından soñ tezden Rusiye Qırımnı almaq istedi. Misal olaraq, 1992 senesi Quralayınıñ 21-inde RF-nıñ Yuqarı Şurası 1954 senesi Qırımnı berüv qararı qanuniy olmağanını tanıdı, çünki o SSCB-nıñ qanunlarını bozıp qabul etilgen edi. Ondan berli Rusiye adım-adım Qırımnı almaq içün çeşit usullarnı qullanıp keldi.

SSCB-nıñ dağılğanından soñ Qara deñiz flotunıñ (QDF) bölüv meselesi Ukrayina ve Rusiye arasında qavğağa yol açqan şey oldı. Bu ceryan 1990 seneleriniñ birinci yarısında “Qırım buhranı” dep adlandırılğan edi ve Ukrayina içün zarar ketirdi: RF gemilerden 80% yaqın özüne alıp, olardan çoqusını Qara deñizden diger Rusiyeniñ flotlarına alıp çıqardı. Ukrayina toprağında RF-nıñ QDF-unıñ şarait ve statusı aqqında Ükümetlerara muqavelesine köre (1997) Rusiyeniñ flotu Aqyarda 2017 senesine qadar buluna bile edi. Amma 2010 senesi Rusiye tarafdarı olğan Ukrayinanıñ prezidenti (o birazdan, menlik inqilâbından soñra, Ukrayinadan qaçıp ketti) ve şu zamanda Rusiyenıñ prezidenti Dmitriy Medvedev (Putinniñ qoqlası) RF-nıñ QDF-unıñ Aqyarda olmasını tam 2042 senesine qadar uzattılar. Olur-olmaz SSCB-nıñ dağılğanından soñ, on yıllar devamında Qırımda eki farqlı devletniñ gemileri ve arbiy idareleri olğan ediler. Soñra Ukrayin istihbaratı, Qara deñiz flotu er bir ande Ukrayinağa qarşı arbiy areketlerni başlay bilgenini qabul etti.

2003 senesi Ukrayinanıñ Tuzla adası etrafındaki qavğa, şimdi bazıda Rusiyeniñ 2014 senesi yapqan areketiniñ repetisiyası dep adlañdırıla. Bu kiçik ada Qırımnı RF-nıñ Taman yarımadasından ayırğan Keriç boğazında buluna. Rusiyenıñ yalısına bağlanmaq içün, Ruslar Ukrayina adasına bent qurıp başladılar. Soñra qurucılıq işleri toqtatıldı ve qavğa cenkke çevirilmedi, amma bu areketlernen Rusiye mustaqil Ukrayina topraqlarını zapt etme ıntıluvına Ukrayina ve bütün dünyanıñ cevabı ne olacağına baqqan dep sayıla.

Ukrayin askerleriniñ aytqanına köre, Rusiye 2013 senesi küz mevsiminde Qırımnıñ işğaline azırlanmağa başlağan (meselâ yaqarlıq toplağan). Müim vaqialar dünya cemiyetiniñ diqqatını Rusiye Federatsiyasınıñ içi qara planlarından ve areketlerinden sıq-sıq ayıra edi. Misal olaraq, Soçide Qış olimpiadası devamında (2014 senesi Kiçik aynıñ 7-23), sanki rotasiya ve yarışlarda telükesizlikni teminlenmek içün Rusiye akimiyeti çoq arbiy tehnika ve kadr (tek Qara deñiz flotundan degil) Ukrayinanıñ sıñırına ketirdi. Soñra bu asker taqımları Qırımğa keçirilgen ediler.

Qırımnıñ işğal etilüviniñ başlanuvı

2014 senesi Kiçik aynıñ 20-inde Qırımda belgisiz arbiy urba kiygen askerler peyda oldı. Olar rus tilinde laf ete ediler. Adiy Ukrayinler urbanıñ renki ötrü olarğa “yeşil adamçıqlar” dey ediler. Başta (Saban ayınıñ 4-ünde matbuat-konferensiyada) Putin ayttı ki, bu “yerli mudafaa quvetleridir” ve RF (añlaşılğan şey) olarğa ait degil. Lâkin soñra, yavaş-yavaş öz ritorikasını deñiştirip olar kerçekten de RF-nıñ mudafaa quvetleri olğanını tasdıqladı. Buña baqmadan, aman-aman işğalniñ ilk künlerinden rus askerleri Ukrayin Qırımınıñ toprağına ücüm etkenleri aqqında şaatlar bar edi. Ukrayina media araştırmacıları da Qırımnıñ işğal etmesinde RF quvetleriniñ qaysı bölükleri iştirak etkenlerini açıq-aydın belgilediler. Ukrayin askerleri bunı da tasdıqladılar. Öyle ola edi ki, bizim qorçalayıcılarımız işğalcilernen tanış ediler, çünki biri-birinden uzaq olmağan poligonlarda arbiy talimler keçire ediler.

Aslında silâlı rus askerleri olğan “Yeşil adamçıqlar” Ukrayin sıñır keçirüv yerlerini zapt etip, Ukrayin arbiy qısımlarını qapattılar. Olar cenk qaideleriniñ tarafından yasaq etilgen “canlı qalqan” usulını qullanıp, tınç sakinlerniñ artında gizlenip, Ukrayin askerlerine öz mevzilerini qorçalamağa imkân bermey ediler.

Hatırlamaq müim ki, tamam rus askerleri Qırım toprağına ücüm etken künü, Kıyivde 2013 senesi Boş aynıñ 30-undan devam etken ve “Menlik inqilâbı” olaraq tarihqa kirgen narazılıqnıñ deşetli bastırıluvı olıp keçti. Soñra, 2014 senesi Kiçik aynıñ 20-nde demokratik qıymetlerni ve öz devletiniñ Avropa inkişafı tarafını qorçalamaq içün çıqqan Ukrayinlerniñ eñ çoq sayısı (48 adam) öldürildi (qurbanlarnıñ umumiy sayısı 107 adam edi, o vaqıttan berli olarğa “Nebesna sotnâ” yani “Kök yüzü” deyler). Soñraki künlerde paytahtta ölülernen sağlıqlaşuv olıp keçti, yañı ükümet ve umumen memuriy apparat şekilendi. “Qardaş” Rusiye, hususan, Ukrayinadaki bu iç siyasiy furtunadan faydalanıp, Qırımnı ilhaq etme ıntıluvı içün öz mahsus ameliyatını başladı.

Yarımadanıñ büyük şeerlerinde Rusiye tarafdarı mitingler keçirile edi. İştirakçiler arasında rus ücretli askerleri, işbirlikçileri ve yarımadalı teşviqattan sahroş olğan ya da basım altında anda barmağa mecbur olğan adiy sakinler ediler. Kiçik aynıñ 23-ünde Aqmescitte miting iştirakçileri atta şeer başını öz vazifesini qaldırmağa mecbur ettiler ve yañısını — 2014 senesinden bayağı evel separatist faaliyetinen oğraşqan Rusiye vatandaşı Aleksey Çalıynı “sayladılar”.

Rusiye öz arbiy quvetlerini Qırımğa faal sürette ketire edi. Ukrayina istihbaratınıñ malümatına köre, Rusiye Federatsiyası cenk gemilerinen öz askerleri ve tehnikasını yarımadağa keçirgen edi. Anapadaki halqara ava limanına (ve andan rus askerleri Qırım yarımadasına deñiz yolunen – Keriç boğazı boyunca paromnen) ya da Qırımdaki Qara deñiz flotunıñ uçaq alanlarına arbiy naqliye uçaqları alıp barğan ediler. Meselâ, Kiçik aynıñ 24-ünde Aqyarnıñ çetinde zırhlı arbiy araba turıp, kirişni qapattı, bütün şeerlerde rusiye askerleri artmaqta edi. Lâkin Aqyar, Qara deñiz flotunıñ esas bazası olaraq, işğalniñ başlanğıç noqtası oldı.

Kiçik aynıñ 26-sında Qırımnıñ paytahtı Aqmescitte tınç miting olıp keçti. Çeşit tahminlerge köre, o vaqıtta Qırımnıñ çeşit milletlerden ibaret olğan 5 biñden 10 biñgece sakinleri rus separatistlerine qarşı çıqış yapqanlar. Olar Ukrayina akimiyetine qoltutmaq içün öz noqta-i nazarı ve kerek olsa, işğalcilerge qarşı turmağa azır olğanlarını bildirdiler. Olarğa qarşı çıqqanlar Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvınen meraqlanğan “Ruskoye yedinstvo” yani “Rusiye birligi” firqasınıñ vekilleri ediler.

Ukrayina miting iştirakçilerine Qırım Yuqarı Radasınıñ mebusları qol tuttılar, Rusiye tarafdarlarınıñ başında ise Qırımğa kelgen Rusiye vatandaşları ve yerli Rusiye tarafdarı işbirlikçiler ediler. Çatışmalar neticesinde 2 adam elâk oldı, bir qaç on yaralandı.

Soñra, Qırımnı işğal etüv vaqtında bu vaqianen bağlı Rusiye Federatsiyasında cinaiy iş açılğan edi ve anda qabaatlılar arasında tek Qırımtatarlar edi.

Ukrayinler arasında birinci fedalar ve strategik yerlerniñ zapt etilüvi

Kiçik aynıñ 27-sinde gece RF-nıñ ava desant quvetleriniñ mahsus quvetleriniñ istihbarat-diversiya taqımı Aqyarda Qırım muhtar cumhuriyetiniñ (QMC) Yuqarı Şurası ve Nazirler Şurasını basıp aldılar. Saba mebuslarnıñ toplaşuvı keçirildi, amma nasıl şaraitte olıp keçti ve qaç mebus iştirak etkeni şimdigece bellisiz. Şu vaqıt yarımadanıñ qanuniy akimeyeti istifağa yollandı ve yañı “baş nazir” olaraq “Rusiye birligi” faaliyetiniñ vekili Sergey Aksönov saylandı. O vaqıt Quralaynıñ 25-inde muhtariyet vekâletleriniñ kenişletilmesi ile bağlı referendum keçirilmesi aqqında qarar alındı.

Esas memuriyethanelerni zapt etken soñ, rus askerleri rayon akimiyet idaresine kirmege ve şeerlerni patrul etmege başlağan ediler. Şeerlerde ve yollarda, hususan Qırımdan qıta Ukrayinağa birinde, qanunsız teşkerüv noqtaları peyda oldılar. Kiçik aynıñ sonuña qadar işğalçiler ava limanılarını blok etip, arbiy uçaq alanlarına öz vertolotlarını keçirmege başlağan ediler. İçtimaiy ağlarda RF-nıñ askerleri Qırımda qanunsız olğanına dair daa çoq isbatlar peyda olmağa başladı: olarnıñ arbiy tehnikası şeerlerniñ soqaqlarında ve köylerniñ civarında bulunğanını tasdıqlağan foto ve video. Bir çoq rus askeri Qırımnıñ mesken yerlerinde arbiy tehnikanen öz fotoresimlerini derc etip, yer noqtasını qoyıp (meselâ, Voyinka köyü, olar içün strategik yer edi) öz arbiy ğalebelerinen forsalana edi.

Daa Kiçik aynıñ 27-sinde Kıyiv Qırım MC-niñ territoriyasında fevqulâde vaziyetniñ ilân etilmesini tüşüne ediler. Amma Saban ayınıñ 1-inde Rusiye Federatsiyasınıñ Şurası, RF tışında ordunıñ qullanılması aqqında Putinniñ sualine müsbet cevap berdi. Saban ayınıñ 2-sinde matbuat-konferensiyada RF prezidenti Qırımnı Rusiyege qoşacağını tüşünmey, dep haber berdi.

İşğalciler Ukrayinlerni silâlarını taşlap olarnıñ tarafına qoşulmağa çağırdılar, lâkin çoq Ukrayin askeri öz antına sadıq qaldı ve qarşılıq kösterdi. Ukrayin askerleriniñ qarşılığı sayesinde, misal olaraq, Kefedeki deñiz piyade askerleriniñ bazasını zapt etmek içün üç afta kerek oldı. “Çerkası” Ukrayin arbiy gemisini zapt etmek içün ise mahsus quvetlerni, kater ve vertolotlar qullanmaq kerek oldı. Ukrayinlerniñ cesür qarşılığına baqmadan, ruslar yavaş-yavaş Ukrayin arbiy, qanun qorçalav ve memuriy idarelerni zapt ettiler.

Yarımadada da “Qırımnıñ öz mudafaası” («Самооборона Крыма»; iştirakçiler arasında “Qırımnıñ halq qarşılığı” yani «Народное ополчение Крыма») qanunsız teşkilâtı peyda oldı. İştirakçiler şeerlerniñ soqaqlarında patrul ete ediler ve Ukrayin arbiy qısımlarına ücüm etmege yardımcı ediler: birinciden binalarğa olar kire ediler, soñ ise silâlı rus askerleri. Sakinler mobil alâqası aman-aman çalışmağanını da bildire ediler. İşğalciler Ukrayin operatorlarınıñ signalını blok ettiler.

Şu arada da, “Halq qarşılığı aqqında” dep adlandırılğan qanunda Qırımdaki “öz mudafaa” iştirakçilerniñ faaliyeti tertiplenip qanuniyleştirildi. Bu teşkilâtnıñ uquq esası Ukrayina qanunlarınen tayinlenmedi, er şey RF-nıñ uquq qadiyelerine köre yapıldı. Şu vaqıtta yarımadada yaşağan Ukrayinlerniñ tarafından degil, istilâ devletiniñ tarafından teşkil etilgen teşkilâtnıñ suniyligi daa bir kere isbatlata.

Yarımadanıñ esas memuriy idaresine ücüm ve zapt etmekten ğayrı, istilâcılar “yımşaq küç” usulını (ing. soft power) qullanıp, Qırım rusiyege qoşulsa, yarımada sakinleri, olar daa yahşı yaşaycaqlarına işandıra ediler, Ukrayin askerlerine olarnıñ tarafına keçmekni (yani antına hainlik yapmaqnı) ve sanki daa yüksek aylıq ve diger içtimaiy imtiyazlardan faydalanıp tınç çalışmağa devam etmekni teklif ete ediler. Çeşit sebeplerden çoq Ukrayin kerçekten de duşmannıñ tekliflerine razı oldı, lâkin soñunace tirengenler er vaqıt bar edi. Misal olaraq, İğor Bedzay Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ (USQ) deñiz avıasiyasınıñ 10-uncı taqımınıñ komandanı reberlerden emirlerni beklemeden, Ukrayina içün strategik emiyetli uçaq tehnikasını tahliye ete bildi. Em qıta Ukrayinanıñ içinde, em Qırımda vaziyet istiqrarsız ve añlaşılmağan olğanı içün, asker keçiktirmeden, qaidelerge köre areket etmege qarar berdi.

Qırım yarımadasında işğal ordusınıñ daa bir usulı – Ukrayin faallerini qorqutuv, telüke vadesi ve uydurılğan davalarğa köre apske aluv. Ayrı diqqatnen Qırımtatarlarnı – Qırımnıñ tamır halqını teşkere ediler, çünki Qırımtatarlar er vaqıt rus ükümetine qarşı faal sürette çıqa edi. Jurnalist Natalâ Ğumenük ölüm telükesi altında 2014-2019 seneleri devamında işğal etilgen Qırımğa kete edi, rus zulumınıñ şaatı olğan ya da ondan zarar körgen çoq yarımadalı sakin ile subetleşti. 2020 senesi RF-nıñ Qırımdaki cinayetleri aqqında “Coyulğan ada” kitabı, ya reportajlar toplamı yayınlandı.

Saban ayınıñ 6-sında Qırım parlamenti işğalcilerniñ basımı altında Saban ayınıñ 16-sına tayinlengen “Rusiyenen birleşüv aqqında” dep adlandırılğan referendum aqqında qararnı qabul etti.

Sahte referendum

Ukrayin qanunlarında sıñır deñiştirilüvi aqqında referendumlar yoq olsa da, Saban ayınıñ 16-sında “referendum” keçirildi, anda Qırımlılar Qırım Rusiye terkibinde olmalı, dep rey berdiler. Daa bir müim şey bar ki, Saban ayınıñ 7-sinde Ukrayina Prezidenti vazifesini vaqtınca alıp barğannıñ fermanı Qırım YŞ-nıñ “Umumqırım referendumınıñ keçirilmesi aqqında” qararı Esas qanunğa zıt kelgenini tanıdı ve onıñ işini toqtattı. Bir afta soñra, Saban ayınıñ 14-ünde Ukrayina Esas qanun Mahkemesi de böyle qararnı qabul etti. Ve ertesi künü Ukrayina YR Qırım YŞ-nı dağıttı.

“Referendumlar”nıñ keçirilmesi – işğal etilgen topraqlarda RF tarafından oynalğan klassik istilâ şekli. Bütün böyle tedbirler silâ altında yapıla; bu ise böyle esnaslarnıñ demokratik maqsat ve qıymetlerine zıt kele. Yarımadadaki kerçek vaqialarnıñ doğrulığını köstermek içün 2014 senesi Kiçik aynıñ 27-sinde qurulğan QırımSOS cemaat teşebbüsi tedbirniñ bozuluvınıñ eñ azdan beş alâmetini qayd etti: referendum cariy Ukrayina qanunlarını bozğan; iradeniñ bildirilüvi içün bületenniñ tek eki variantı bar edi – ekisi de Qırımnı RF terkebinde tanımaq içün edi; saylaycılarnıñ kelüvi sahteleştirildi, ve saylav yerlerinde tam bir haos müiti üküm sürdi; anda halqara közeticiler yoq edi; yarımada sakinlerini qorqutuv ve telüke yardımınen referendumda iştirak etmege mecbur ettiler. Açıq-aydın şey – Saban ayınıñ 16-sına qadar Qırımdaki bütün Ukrayin mustaqil matbuat vastalarınıñ işi zornen toqtatılğan edi.

2014 senesi Saban ayınıñ 18-inde İğor Ğirkinniñ diversiya bölügi Aqmescitteki haritaşınas merkezini zapt etti. İşğalciler qarma-qarışıq şekilde arbiy qısımğa ateş aça ediler. Şu arada Ukrayin askerleri arasında ilk qurbanlar peyda oldı – rus askerleriniñ qurşunlarından USQ-niñ praporşıgi Serğiy Kokurin elâk oldı.

Tam bir qaç yıl soñra, Ukrayin askerleri añlaycaqlar ki, 2014 senesi Kiçik aynıñ soñunda olar Rusiyege silâlı qarşı çıqmaq içün tamam yüz fayiz azır olmağan olsa da, amma emir olsa edi, olar Ukrayinanıñ mevzilerini qorçalap olur ediler. Qırımdaki Ukrayin arbiy komandanlarına mümkün olğanı qadar çoq vaqıt beklemek ve cebeleşüvge birinci olaraq kirmemek emir etilgen edi.

2014 senesi Saban ayınıñ 18-inde (sanki “referendum”ğa köre) Putin işğal akimiyetniñ vekillerinen Qırımnı RF-nıñ terkebine qoşuluvı aqqında vesiqağa imza qoydı. Eki kün soñra, Saban ayınıñ 20-sinde, RF-nıñ Devlet Duması aman-aman bir ağızdan onı tasdıqladı, Saban ayınıñ 21-inde ise bunı Federatsiya Şurası da yaptı ve vesiqa quvetini aldı. 2019 senesi Qırımdaki işğalci akimiyetniñ “baş naziri” Sergey Aksönov Qırımnıñ işğal etilmesine Putin özü yolbaşçılıq yapqanını itiraf etti.

Azat etilmesini bekleyler

Ukrayina bütün halqara meydanlarda Qırım yarımadasınıñ işğali aqqında Rusiyeniñ cinayeti olaraq bildirdi. AB devletleri, Büyük Britaniya ve ABD Qırımnı Rusiye qısmı olğanını tanımadı ve istilâcı devletke qarşı sanksiyalar qoydı. Ukrayina da bir çoq rus şirketinen işbirlikni toqtattı. Doquz yıl devamında Ukrayina ükümet hadimleri, cemaat teşkilâtları ve faaller Qırımnı azat etmek ve memleketniñ Şarqındaki arbiy areketlerni bitirmek içün çalışalar. Rusiyenen muzakerelerge, BMT-de çıqışlarğa, Rusiyege siyasiy ve iqtisadiy basqı aqqında ğarbiy devletlernen aytışmalarğa baqmadan, olar şimdige qadar istilâcı memleketke tesir etip olamadılar.

Vaqtınca işğal etilgen yarımada insan aqları muntazam tarzda bozulğan yerge çevirildi: rejimnen razı olmağan faaller kütleviy şekilde apske qapatıla ve olarnıñ evlerinde tintüvler olıp keçe, “Terrorizmge qarşı küreş”ni manaçıq etip, qabaatsız adamlarnıñ taqip etilmesi, apshanege qapatılması ve sürgün etilmesi ola. Daa 2022 senesi Kiçik ayda RF tarafından başlanğan büyük cenk içün yerli erkekler seferber etile. Olar vatandaşlarnen cenkleşmemek içün kene de yarımadanı taşlap ketmek mecburlar.

Oleğ Sentsov – 2014 senesinden 2019 senesine qadar Kremlniñ siyasiy mabüsi olğan Qırımlı film rejissörı yarımadanıñ işğali aqqında tüşünip, Rusiye akimiyeti Qırımnıñ tez ve ağırsız zapt etilmesini beklegenini qayd ete edi. Bunıñ bir qaç sebebi bar edi: til meselesi (çoqusı yarımadalı sakinler rus tilinde laf ete ediler ve rusiye mediasını üstün tuta ediler); Ukrayinanıñ siyasiy ayatında sakinlerniñ nisbiy passivligi; rusiye teşviqatınıñ yüksek semereligi. Elbette, bu sebepler Ukrayinanıñ o zamanki siyasetiniñ hatalarıdır. O, Qırımnıñ içtimaiy ve medeniy inkişafına yeterli derecede diqqat bermey edi, ilk-evelâ, Rusiyeni potensial duşman ve istilâcı olaraq qabul etmey edi.. Bütün bularğa baqmadan, Qırım sakinleriniñ eksiriyeti (Ukrayin ve rus tilinde laf etken) er alda Qırımnı Ukrayinanıñ terkibinde Muhtar cumhuriyei olaraq köre ediler.

Rejissörnıñ aytqanına köre, Qırımnıñ niaiy işğal etilüvinden soñ, yani 2014 senesi Saban ayınıñ 18-inden berli yarımadanıñ Ukrayina tarafını tutqan inkişaf kursuna qoltutuv ile bağlı er angi tınç toplaşuvlar ömür içün evelkisinden daa telükeli oldı. “Qayilsizler”ni yoq ete ediler: adamlar ğayıp ola edi, bazıları öldürülgen tapıla edi. Aynı zamanda da Qırımnıñ Rusiyeniñ terkibine qoşulmasını istegen ya da bu vaqialarnıñ ketişatını areketsiz şekilde qabul etken adamlar – episiler işançı qalmağan oldılar, çünki istilâ devleti televizordaki “daa yahşı yaşayış” vadelerini yerine ketirmedi. Ve atta işğalniñ doquz yıldan ziyade devam etkeninden soñ, Qırım, sakinleri öz imkânlarını ömürge keçire bilecek rusiye vahasına çevirilmedi. Yani şimdiki vaqıtta yarımadada cemiyetniñ siyasiy inkişafı toqtap qalğan kibi körüne: aqıllı adamlar Rusiyeni endi (ya da şimdigece) desteklemey, amma akimiyetke qarşı fikirlerni bildirgen faal Ukrayin tarafdarı cemiyetiniñ peyda olması içün pek havflıdır. Bu arada Qırımğa pek çoq rusiyeler kelmekte, anda öz tertibini qurıp, böyleliknen medeniyetke tesirini arttırmağa devam eteler.

İşğal vaqtında Qırım büyük iqtisadiy ve turistik imkâniyetli bölükten Rusiyeniñ arbiy bazasına çevirildi – anda cenkniñ keñ kölemli devrinde Ukrayinağa qarşı qullanılğan bayağı arbiy tehnika bar. Daa muntazam talimler keçireler. İşğalciler Rusiye siyasetinen razı olmağanlarnıñ episini nezaret ve taqip ete ve öz zapt etüv ihtiyacları ve ıntıluvlarını yerine ketirmek içün Qırımnıñ bütün irişile bilgen resurslarını aqılsızca qullana. Rusiye teşviqatçılarnıñ, rusiye askerleri “tarihiy adaletni tiklegen soñ” ve bu topraqnı RF-nıñ terkibine qaytarğan soñ “daa yahşı yaşayış” aqqında aytqan büyük vadeleri boş sözler olıp çıqtı. Tarihqa köre,“rusiye dünyası” kelgen iç bir topraq iç bir vaqıt yahşılaşmağan, aksine, zevalğa oğrağan. Şu alda, işğalçiler yarımadadan öz isteginen ketmekni planlaştırmağanı içün Qırımnı ertemi keçmi azat etmek içün Ukrayina Mudafaa Quvetleri şimdi er şey yapalar.

Ekspertiza: Qırım MC-inde Ukrayina Prezidentiniñ Vekilligi.