Kramatorskqa eñ yahşı bayırdan baqmaq. Evel anda uzaqtan körünip turğan üç qocaman yel degirmeni (elektrik energiya generatorları) yerleşir edi. O yerden sanki adiy bir sanayı manzarası açıla. Amma soqaqlardan, şeer bağçalarından keçip, klassik merkez meydanını körmek mümkün, anda sutunlı evler, keskin cadde ve soñsuz çeçek bağları bar. Kramatorsknıñ merkezinde Medeniyet sarayında “Samokat ya da ölüm” dep yazılğan, lâkin etrafta iç bir genç körünmey.
Meydan
Aqşam üstü, şimdi 50 biñ insan yaşağan şeerniñ merkeziy meydanı bom-boş. Apansızdan, bir yerden skeytnen ketken büyük bir adam uçıp çıqa. O, tez-tez meydannıñ çevresini aylanıp çıqa ve Medeniyet sarayınıñ arqasında ğayıp ola. Soñra daa bir qaç kere aylana. Bir ande toqtay, amma onıñ arbiy adam olıp-olmağanını añlamaq qıyın: uzun saçlı, genç kiyimli.
Ebet, Luğansklı 36 yaşındaki Serğiy arbiy. Şimdi Kramatorsk civarında yaşay, artıq bayağı yaqın olğan cebede vazifeler eda ete. Keñ kölemli basuv başlanmazdan evel Serğiy davuk çala ve loft üslübinde mefruşat yasay edi. İnstagram saifesi muzıka, zemaneviy sanat, istiza ve sarkazmnen tolu. Maneviy yardımğa ihtiyacı olğanını ayta. Meydannıñ yanında taşlanğan maşnasını köstere; maşnada eski bankalarnen tolu bir dolapqa beñzegen mürekkep Elektronik cenk sistemi buluna:
— Mevzige ketesiñ, soñra mevziden qaytasıñ, bu “qubbeniñ altında” üç saat. Ve men, yarımcam Elektronik cenk sistemindendir, dep tüşünmege başladım.
Şeerde qoşma qoruv ile bir çoq maşna bar, çünki toqtamadan bir şey uça. Yerliler bir künde qaç dron sesini eşitkenlerini sayalar. Bunıñnen beraber bir çoq qavehane çalışa, olarnıñ arasında Frenk ve İngliz tarzındakiler bar, güzel soyları bar ve böyle şte, olur kibi. Daa bir şey bar, mında suşi yapqan çoq yer bar. Soqaqlar Kıyiv ve atta Harkivden daa yahşı temizlengen, Yapon bağçasına oşağan merkeziy parkta ise, özen kenarında arbiyler balıq tuta. Suvda kiçik balıqlar parılday ve bayağı büyük balıqlar da anda-mında sallanmaqta. Soñra kene bir şey uçıp kele.
Serğiy ava telükesi sesi altında daa bir kere aylana:
— Men estetikanı qıdıram. Bir raatlıq künüñ olsa, onı güzel keçirmek daa yahşıdır.
Yanında Şevçenko abidesi. Onıñ yanındaki aydınlatması bozulğan ve şimdi o, bir cıyında kibi de yana, de söne.
Er kes şeerde vaziyetniñ beterleşkenini añlay, çünki arbiy uçaqlarnıñ sayısı ep arta. Biraz soñra, Serğiy, İnstagramda, Rusiye uçağı tarafından urulğan bayırdaki yel degirmenlerinden biriniñ parlaq şekilde yanğanını köstergen videonı derc etecek. O, aylanğan kibi körüne, amma yoq, bu sadece qanatları yanıp tüşe.
Deñişten soñ
— Olar urğan yerlerine emiyet bermeyler, olar içün farqı yoq, — köküs ağrınen keçire qurtarıcı Oleksandr Çekmaröv. Demek, keçende dos-doğru sivil maşnasına uçıp kelgen; daa o bozulğan ya da yoq etilgen mektepler, hastahaneler, tükânlarnı hatırlay. Tuvğan şeerinde onıñ çoq sevimli yeri bar, amma daa ziyade o tıynaq ve özen yaqınlarındaki köyni begene — şimdi anda barıp kelmekni “vaziyet yasaq ete”.
Oleksandrnıñ işdeşi, yigirmi yedi yaşındaki Maksım Markivniñ sözlerine köre, 2014-ünden başlap şeer daa güzel olğan, lâkin şimdi kene er kün bir şey yoq etilmekte. Tek binalar degil: keçende uçıp kelgende onıñ işdeşi yaralanğan eken, şimdi o reanimasiyada.
Maksım Kramatorskta doğdı, bala evinde terbiyelendi. 2014 senesi mında kollaborantlarnıñ faalleşüvi sebebinden sıcaq olğanda — “arbiy urbağa kiyingen çoq adam, patlavlar, qorqunçlı” — o Ujğoroddaki dostlarına tahliye etildi. Şimdi ise, aqay ve baba olaraq, apayınen qızını da bu şeerge tahliye etmek qararına keldi.
Bu qurtarıcılar, dünyadaki bütün medialar yazğan uçıp kelüvler yerlerinde bulundılar. Oleksandr “Sapfir” musafirhanesine ateş açıluvınıñ deşetli adisesi aqqında söyley: şu vaqıt “Reuters” agentliginiñ işçisi Rayan Evans vefat etti, onıñ vucudı bir qaç kün devamında qıdırıldı. İşdeşi Eduard Okarov ise 2022 senesiniñ Çeçek ayınıñ 8-ni hatırlay: şu kün uruslar raketa ile demiryol vokzalına urdılar, neticede anda tahliye beklegen altmıştan ziyade insan vefat etti:
Bu, Eduardnıñ ilk deñişlerinden biri edi — şu vaqıt o işke yañ qoşulğan edi. Bir kün o, qısımda oturğanda patlav eşitti. Bir kimse bu vokzalğa uçıp kelüv olğanını dedi. Tahliyenen oğraşqan qısım komandanı endi şu yerde edi. Başqa qurtarıcılar kelip körgen şeyge şaşıp qalğan ediler.
— Qan, qarışıqlıq, çoq qıçıruv. Biz yüre edik, bütün insanlar ise, kerçek aytsam, ayaqlarımıznıñ tübünde ediler.
Bir kimse yardım bere edi, daa bir kimse vucudlarnı alıp çıqara edi. Eduardnıñ aytqanına köre, şu an o bu cenkte er insannıñ ayatı telükede olğanını duydı. Soñra qısımğa qaytıp ne qadar çoq vaqıt yuvunmaq, elleri ve ayaqqap tübündeki aralarnı ne qadar çoq temizlemek kerek olacağını añladı.
Eduardnı desteklegen insanlar bar edi. Onıñ ana-babası daa evel eki şeerde — Krıvıy Riğ ve Kramatorskta — yaşadılar, amma soñki zaman olar mına kelmeyler: oğlu yasaq etti. Dniproda yaşağan sevgilisine Eduard mında kelmek asla ruhset bermey.
“Tren köçe…”
Kramatorsktan ketkenimizden biraz soñ vokzal qapatıldı. Böylece, lafımız açıq keçmiş aqqındadır.
Kramatorsk vokzalında çoq insan olğanı sebebinden nevbetsiz qapıdan keçmek bile qıyın. Çeçekler tutqan aqaylar apaylarını bekleyler. Kravçuçkalı qartiyler şeerni qaldırmağa azırlanalar.
Mında skemle üstünde üç qadın otura, olardan eki subetleşmege qarşı degiller. Üçüncisi — qara közlükli, qırmızı bicaqlı, tayaçıqlı — bizni qaldıra.
Yuqarıdan tablo yarıq saça: “Kramatorsk — Herson”, “Kramatorsk — Kıyiv”, “Kramatorsk — Lviv”. Qadınlarnıñ treni ekincisidir, saat eki buçuqta köçmek kerek.
Birincisi — seksen yaşındaki Nataliya, ekincisi ise — altmış yedi yaşındaki Valentına, olar dostlardır. Evleri yanında yüz bergen bir qaç patlavdan soñ niayet Kıyivdeki soylarına qaçıp köçmek qararına keldiler.
Daa çoq vaqıt olğanına baqmadan, ses yañğıratqıç ile olarnıñ platforması bildirilgende Nataliya ve Valentına turalar: qadınlarğa torbalarını süyrep çekmek kerek — keteler, belki, mında qaytmazlar.
Nataliya kitaphaneci olaraq çalışqan.
— Ya siziñ sevimli kitabıñız ne?
— Taras Ğrığorovıç Şevçenko.
— “Kobzar”mı?
— “Kobzarçıq”, ebet.
Nataliya bu taraflarğa Donetskten köçip kelgen. Yaş-gençler olaraq mındaki şeerlerge — Debaltseve, Bahmut, Kurahovege — ya da dostlarına musafirlikke, ya da konsertlerge barğanlarıaqqında söyley. Böylece, qadın ameliy mana olmağan haritanı, uzaq kelecekte qalğan haritanı sıza. Bahmutta o çalışqan, bir vaqıt qızınen beraber yaşağan, bu şeerni begene edi — “güzel yerdir” dey.
Valentına ise itiraf ete: pardoşını özünen alıp olamağan, Masânı qomşularğa qaldırğan.
— Ya ne içün?
— Qartçıq endi.
O, Masâğa Donetskli oğlançıq dey — Donetskte çalışqan qızı 2014 senesi onıñnen beraber tahliye etilgen. Valentına da bugün yetişilmegen şeerlerge evelleri mından ne qadar qolay barmaq olğanını hatırlay.
Dostlar çığırlarnı keçeler, peronda bekleyler. Tren kelgennen minmege aşıqalar. Baqsañ — olar endi cam artındalar.
İspan öpüşi
Aynı trenniñ merdiveninde bir qız otura, başqası tura, ekisinde de İspan bayrağını ifadelegen patç bar. Yanlarında yüksek qara saçlı bir oğlan tura, olar qonuşalar — küleler, çoq ima-işaret eteler. “İspan jurnalistleri öz Milletlerara legiondaki vatandaşınen körüşmege kelgenler ğaliba,” dep tüşündik.
Soñ o asker egilip jurnalistni alevli öpe. Başqa İspan qızı intersitiniñ içine kirip kete.
Çift külüşe, biri-biriniñ ellerini sıypaylar. İspan qızı “PRESS” yazılğan zırhlı yelekler kiygen insanlarğa meraqnen baqa, ve biz subetleşip başlaymız.
Qadın kerçekten mında reportaj yapmaq içün keldi, amma — bu cenkçige rastkelgen. Er şey tez, deli tarzda olğan, şimdi ise o Kıyivge ketecek, faqat Kramatorskta yerleşmek içün mında qaytacaq ola. İspaniyanıñ qaysı şeerleriden olğanlarını bilmek meraqlı. “Madrid ve Barselona. Yoq, Sevilya ve Malaga,” dep tüşünemiz.
Epimiz qonuşamız, askerge bir qaç sualimiz bar, bir an jurnalist soray:
— Siz Ukrayinler degilsiñizmi?
— Ukrayinlerimiz, ne içün soraysıñız?
— Ya ne içün oña İnglizce muracaat etesiz?
Asker şaqıldap küle. Jurnalist de külip başlay, bir anden soñ er kes ırcaya. Aslında oğlan, Slobojanşçınadan yigirimi beş yaşındaki Vitaliy eken.
Olar kene sağlıqlaşalar, tren paytahtqa kete. Vagonlardan birinde bizge evel rastkelgen qart qadınlar qol sallaylar.
Vitaliynen beraber yaqınlardaki qavehanege ketemiz. O söyley: jurnalistnen bir aftadır körüşe ekenler. O, olarnıñ qısmına intervyu almaq içün kelgen.
— Soñra maña taqım jurnalisti şu qız jurnalist tanışmaq istegenini yaza…
Sportzal, stadion, krosfit
Vitaliy, Operativ-apansız areket korpusınıñ (KORD) otuz üç yaşındaki cenkçisi, turnikten sıptırılıp tura. Özü mından olmasa da, şimdi Kramatorskta hızmet ete. Onıñ apayı ve oğlu mında ara-sıra kelip turalar, lâkin şimdi degil.
Öz bölüginen beraber o em Toretsk, em Kurahove, em Blağodatne, em Staromayorske, em Urojayneni başından keçirdi… Amma eñ çoq Suca ve Kursk rayonı aqqında ayta. Meselâ, andaki bir restoranda yerleşmelerini alayıq. Ayaqyol ekinci qatta ve, elbette, suvsuz eken. Böylece, dey, anda raqı, şarap, bira tökkenler… Duşman bunı körse edi, onıñ yüregi tutar edi.
Vitaliyniñ fikrince, cenkke baqmadan, sağlam qalmaq kerek. Bundan ğayrı, oğluna bir örnek olmaq kerek. Böylece:
— Sportzal, stadion, krosfit.
Kramatorskta bunıñ içün bütün şaraitler bar.
— Ya Kramatorsk şeeri aqqında ne tüşünesiñiz?
— Mükemmel. Soñki sefer mında apayım ve oğlumnen beraber yarım yıl yaşadıq, ve men mında yaşar edim. Biz mında aman-aman yerliler kibimiz, qomşularnen selâmlaşamız, biz mında endi çoq vaqıt yaşaycaqmız.
Lafımıznıñ soñunda Vitaliy turnik yanına kelip futbolkasını çıqara — atlettir. Kamera ögünde bir qaç marifetli areket yapa:
— Ya ne, — dep küle, — boşuna idman ettimmi şu?!
Vitaha
Mından pek uzaq olmağan yerde cenkçi Vitaliy Boykonen körüşecekmiz. Maşnamız azbar içine kire, amma o keçike. Azbardaki skemleçik üstüne oturamız: onıñ yanında, terekler tübünde birisi kilim töşegen.
Niayet Vitaliy kele. O yerli, şimdi tuvğan şeerini mudafaa ete. Eki kere yaralanğanına baqmadan,cebe arqasındaki hızmetten red etkenini ayta.
Vitaliy ATO zamanından başlap cenkleşe. On dörtte mında kollaborantlar peyda olğanını pek yahşı hatırlay:
— Soqaqnıñ merkezi boyu keteler, çoq adam, arbiyler. “Rusiye!” dep qıçıralar.
Vitaliyniñ tanışlarından biri qanunsız referendumlarda iştirak etken, biri işğal etilgen topraqqa çıqqan, biri qaytıp içkige çevirilgen.
Onıñ tuvğan mektebi yanına kelemiz. Uzaqtan o yahşı kibi körüne, lâkin kirgenimiznen maşnamıznıñ artından közümizge viraneler ura. Onıñ bir qısmını endi cıyıştırğanlar, demontaj etkenler, lâkin bir şeyler yerde yata — “Tabiat taqvimi”, başqa stendler, techizat.
Onıñ taqma adını sorayım. Biraz tüşünip ayta: “Bilmeyim, sadece Vitaha.”
Vitaha, balalıqta tırmaşqan turnik yanına kele, oğlanlarnen “köşe artında tütün içken” yerini köstere.
— Mında aşhane edi, — etrafına baqa.
Makaronnen ğulâşnı hatırlay.
— Mında ise sportzal. Pek uzun edi.
Öz mektebiniñ bosağasında Vitaliy yaşlar kibi çökip otura.
Ve iç bir şey olmağan kibi, er şeyi evel olğanı kibi körüne.
Tuğra
Qavehanede oturamız — ve dallar, evler üstünden duşman dronu uçıp keçe. Er kes yuqarı baqa, çünki ondan evel mından çoq kere uçıp keçti. Soñ pilotsız uçaçıq qaydadır patlay.
Bir keçici qadın bugün endi on sekiz dron sayğanını ayttı.
Şeer şurasına urğan. Meydanğa çıqqanda cıyılğan camnıñ qırsı, parlanğan pencerelerni qapatıp qaqqan çöküçniñ tasır-tusurı, bütün bularnı toplap çıqarğan tehnikanıñ ses-şamatasından qulaqlarıñ tıqala.
Serğiy — cıyıştırıcı ve traktorcı — etrafındaki obalarnı köstere: kommunal işçiler yetişmey — olarnı cebege alğanlar. Özü pensioner olsa da, episi bir çalışa. Biraz evelden onıñ ciyeni Ukrayina Silâlı Quvetleri cenkçisi olaraq elâkolğan.
Patlav şeerniñ tuğrasını çil-parça etti. Bir parçası çeçek bağlarında, maşna yolundadır, başqası endi tirkemege sipirip kirsettiler.
