Qırım aqqında Rusiyeniñ efsaneleri

Yarımadanıñ tamır halqı asırlar devamında Rusiye terrorına oğray, 2014 senesi Qırımnıñ işğal etilmesi ise Rusiye Federatsiyasınıñ muntazam siyasetiniñ bir qısmı oldı. Endi 10 yıl devamında ruslar Qırım etrafında bir resimni meydanğa ketirmek kerek olğan izçen repressiv ve yalan haberler cayratuv siyasetini ömürge keçireler. Rusiye onı arbiyleştirdi ve 2022 senesi Ukrayinağa keñ kölemli basuvnı başlamaq içün platsdarm olaraq qullandı.

Qırım mevzusı kerek olğan şekilde alâ daa muzakere etilmegen. Em Ukrayinada, em de dünyada onıñ tarihı ve aqiqatta rus olmağan kimligi aqqında malümat yetmey. Qırım meselesi “yarımada kerçekten de Rusiyeniñ terkibiy qısmında olmamalımı” degen muzakerelerge yol aça. Bu bölgeni sarıp alğan eñ belli rus efsanelerini añlatmaq kerekmiz, çünki Qırımnıñ işğali devam etkence, em rus-ukrayin cenki, em de kelecekteki er bir silâlı tecavuz bitip olamaz.

1-inci Efsane. Qırım er vaqıt Rusiyeniñ qısmı edi

Rusiyelilerniñ özü Qırım tarihında XVIII asırnı (1771 senesi rus ordusı ilk kere onı işğal etkende) esas noqta dep saya. O vaqıtqa qadar olarnıñ hayallarında bu topraqlarda diqqatqa lâyıq bir şey ya da bir kimse yoq edi. Aslında olar Qırımda çoq qabileden ibaret ealige rastkeldiler. Olarnıñ arasında o vaqıtta yarımadada endi peyda olğan ve şimdi de anda yaşağan halqlar bar edi: Qırımtatarlar, Qırımçaqlar ve Qaraylar. Olar Ukrayin çöl topraqlarında ve Qırımda milâttan soñ IV asırdan başlap yaşadılar. Amma Fars tilinde laf etken Kimmerler, Skitler ve soñra Sarmatlar, Alanlar milâttan evel VIII asırdan başlap belli olğan Ukrayin çöllerinde ilk tarihiy halqlar ediler. M.e. VII asırdan başlap yarımada qadimiy Yunanlarnıñ yerleşüv bölgesinden biri oldı. XI asırdan başlap Qırımğa Ermeniler de kütleviy sürette köçip keldiler.

Ruslardan evel üç asırdan ziyade yarımadanıñ çöl ve dağ aldısında Osmanlı Devletiniñ tabi devleti — Qırım Hanlığı bulunğan. Başta, tahminen 1441 senesi, bu devlet Altın Ordudan ayırılğan, 1475 senesi ise fetih etüv neticesinde Osmanlılarnıñ ükümdarlığı altına tüşken. Osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı, Kefe şeerinen (şimdiki Feodosiya) beraber, öz idaresinde qaldırdırğan, 1774 senesinden başlap ise (1783 senesi Rusiyeniñ işğal etüvinden bir qaç yıl evel) o da Qırım Hanlığınıñ terkibine kirgen. Bu devlet üç asır devamında tamır halqınıñ, birincide ükümdar halqı olğan Qırımtatarlarnıñ şekillenmesi içün kerekli siyasiy şartlarnı yaratqan. Yarımadada Qırımtatar ve Türkiy tillerniñ üstün olması Qaraylar ve Qırımçaqlarnıñ, yerli Yunan (Urumlar) ve Ermeni cemaatınıñ Türkiy tillerge keçmesine de sebep olğan. Qırım Hanlığı öz cenkâver siyasetinen özüni kösterip, devletiniñ mevcudiyetiniñ soñuna qadar da Şimaliy Qara deñiz topraqlarında ükümdarlıq ötrü Rusiye İmperiyasiniñ esas raqibi olğan.

Rusiyeniñ ükümdarlığı altında yarımadada yüz bergen icret ceryanına baqmadan, Qırım öz çoq milletliligini saqlap qaldı: 1897 senesi ealini cedvelge aluvğa köre, mında Yunan, Ermeni, Bulğar, Yeudi, Alman, Poloniyalı, Eston, Belarus, Türk, Moldav, Azeriler yaşağan. Ne oldı ki, bu halqlar aqqında hatıra silindi de, ruslar Qırımda tek olar ya da esasen olar er vaqıt yaşağanlarını aytalar? Maqsatlı müstemlekeleştirüv siyaseti er şeyniñ sebebidir.

Birinciden, Rusiye imperiyasınıñ, Sovet Birliginiñ ve zemaneviy Rusiye Federatsiyasınıñ baş rejimleri qattı ruslaştıruv siyasetini ömürge keçire ediler. Tam 1783 senesi Qırımnıñ ilhaq etilmesinden soñ, meskün yerlerniñ, o vaqıt tek şeerlerniñ, adlarınıñ ilk deñiştirilüvi olıp keçken edi. Yevpatoria, Sevastopol, Simferopol, Feodosia kibi adlar peyda oldı. 1944 senesi Qırımtatarlar sürgün etilgen soñ, sovet rejimi bütün tarihiy toponimlerniñ yerine uydurılğan rus adlarını qoydı.

Ekinciden, işğallernen beraber ealiniñ terkibiniñ deñiştirilüvi de ola edi: zulum ve yaramay yaşayış şaraiti sebebinden tamır halqlarınıñ icretleri, Qırımğa ruslar ve Rusiye İmperiyasınıñ, soñra ise SSCB terkibinde yaşağan diger halqlarnıñ köçürilmesi ve sürgünlikler. Qırım Rusiye İmperiyasınıñ tarafından ilhaq etilmezden evel, Azaq deñizi yanına (Prıazovyağa) Yunanlarnıñ sürgün etilüvi de olıp keçti. Soñra, üküm sürgen SSCB Qırımnıñ tamır halqlarına qarşı da cinayet yaptı ve olarnı şarqqa sürgün etti. 1944 senesi Qırımtatarlarnı ve yerli Yunanlar, Ermeniler, Almanlar ve Bulğarlarnen beraber halq duşmanları, dep adlandırdılar ve o vaqıttaki Özbekistan ve Qazahistan SSC-ge mal taşığam trenlernen alıp çıqardılar. Sürgün etilgenlerniñ tap 1989 senesine qadar Vatanına qaytmaq içün aqqı yoq edi.

Sürgünlikten soñraki vaqıtta Qırımda rus tili esas tilge çevirildi, sürgün etilgen qorantalarnıñ evlerine ruslar yerleştirildi. 2001 senesi ealini cedvelge aluvğa köre, ruslarnıñ sayısı aman-aman 1 200 000 ya da 58,3% kişi olğanı da şaşırtıcı şey degildir. Rusiye Qırımda öz asker kontingentini de tutmağa tırıştı. Çoqusı allarda bu, Ukrayina mustaqillik qazanğan soñ, bunı qabul etmegen ve Rusiyenen işbirlik yapmağa azır olğan rejimge riayetkâr adamlar edi.

Şimdi ruslar Qırımdaki tarihnı da yoq eteler, qanunsız qazmalar yapıp, tapılğan qıymetli şeylerni öz müzeylerine alıp keteler. Belli bir misal, 2017 senesinden berli böyle sözde yañıdan quruv altında olğan Bağçasaraydaki Hansaraydır. Aslında rusiyeliler yañıdan quruv işlerini sanki-dersiñ yapıp, Qırım Hanlığı devriniñ hatıralarını yoq eteler. Bağçasaraydaki tarihiy-mediniy qoruqnıñ sabıq müdiri Elmira Ablalimovanıñ fikrine köre, böyle diñişüvler qaytarılmaz.

2024 senesi ilk yaz ayınıñ soñunda Ukrayina Milliy İlimler Akademiyasınıñ Arheologiya institutınıñ üyken ilmiy hadimi Evelina Kravçenko ayttı ki, rusiyeliler Aqyardaki YUNESKO-nıñ Tavriya Hersones abidesine onıñ yerinde yañı bina qurıp, zarar ketirdiler. RF bu yerni rus ruhaniyetiniñ beşigi dep adlandırılğan yer aqqında çoq ayta. Mından Kıyiv kinazı Volodımır Velıkıy X-uncı asırda Ruske hristianlıq ketirgeni olarnıñ esas delilidir. Lâkin, elbette, ilk körünişnen Hersones rus efsanelerine fayda ketirmey, bu sebepten işğalciler içün atta qadimiy Yunan şeeriniñ qalımtılarını teşviqat maqsadınen qullanmaq müimdir.

Körgenimiz kibi, yaşayış ve medeniyet Qırımda rusiyeliler sayesinde peyda olmadı. Bu topraqlar olardan evel meskün edi ve olarnıñ yardımı olmadan em Avropa, em de Türkiy dünyanıñ müim qısmı oldı. Mında öz medeniyeti, yazısı, tarihınen tamır halqları şekillendi. Bu miras, kelecek asırlar devamında yoq etilmege tırışılsa da, XVIII asırda ğayıp olmadı. Lâkin rusiye yarımadanıñ aqiqiy tarihını aselet körmemezlikke urmaqta ve Qırım er vaqıt rus olğanı fikrini dünyada tasdıqlamağa istey.

2-inci Efsane. Qırımtatarlar Qırımda kelmeşekler

Bu efsane Qırımtatarlarnıñ Vatan aqqını red ete ve olarnı yarımadada yabancı olaraq köstere. Aslında, bu efsane Qırımtatarlarnıñ meydanğa kelmesi içün kerekli şaraitler, Moğol fetih etmesi neticesinde yaratılğanı kibi şübesiz faktqa tayana. Aqiqaten, “tatar” qavim ve tilniñ adı, ve “Qırım” toponimi tek ХІХ-ıncı asırda, Moğollarnıñ kelüvinen yarımadada peyda oldı. Evelâ, qavim birleşken siyasiy sıñırlar ve devlet institutlarını Moğol İmperiyasınıñ doğrudan mirasçısı olğan Qırım Hanlığı şekillendirdi. Halqnıñ milliy şuurı ise ХІХ-ıncı asırnıñ soñundan milletçilik ğayesi tesirinde şekillenmege başladı. Amma Qırımtatarlarğa kelmeşekler demek mümkün degil, çünki olar tarihtan evel olğan vaqıttan berli Qırımda üküm sürgen Avrasiya köçebe tuvarcılarınıñ medeniyetini temsil eteler. Zaten, Qırımtatarlar Qırımda bu medeniyetniñ soñki vekilleridir. İcretler, zaptlar, yañı qabile ve halqlarnıñ meydanğa kelüvi endi ğayıp olğan çöl medeniyetiniñ dinamik keçmişiniñ ayırılmaz bir hususiyeti edi.

Elbette, Qırımtatarlar, tek Moğol zaptları tarafından yarımadağa ketirilgen qavimlerden kelip çıqmadı. Olarnıñ XI-inci asırnıñ ortalarında ğarbiy Avrasiyanıñ çöllerinde, Qıpçaq çölleri (Deşt-i Qıpçaq) dep adlandırılğan yerlerde üküm sürgen Qıpçaqlardan çıqması tam tasdıqlanğan. Zamandaşlar, Qıpçaqlarnıñ evlâtları “tatar” adını alğan ve Altın Ordunıñ ealisiniñ çoqluğı olğan, dep razı oldılar. Tek Qırımtatarlardan ğayrı zemaneviy rusielilernıñ da meydanğa kelmesi içün, siyasiy şaraitler Moğol zaptlarınen ​​yaratılğanını da unutmamaq pek müimdir. Moskva kinazlığı Qırım (zemaneviy adı Eski Qırım) şeeri aqqında ilk habernen meydanğa kelgeni timsaliydir. Eski Qırım — Qırım Tumeniniñ memuriy merkezi, daa soñra Qırım Hanlığınıñ, XX-nci asırda ise Qırımtatarlarnıñ adına çevirildi.

Diger bir şey bar. Uzun tarihı olğan Qırımnıñ tamır halqınıñ yarımadadan uzaq vaqıtqa ğayıp olmasıdır. Bu başta Rusiye imperiyasınıñ, soñra SSCB-niñ genotsid siyasetiniñ neticesidir. Aslında, sovet rejimi bu halqnı tek sürgün etmedi, olarnıñ yaşayışınıñ bütün izlerini de yoq etti. Tek 1989 senesinden başlap, SSCB-deki buhran şaraitinde ve Ukrayina SSC-niñ ükümeti ve ealisiniñ noqta-i nazarı sayesinde Qırımtatarlar kütleviy şekilde vatanına qaytıp başladılar. 2001 senesi Ukrayina ealisini cedvelge aluvğa köre, yarımadanıñ ealisiniñ 12,03 % olar edi.

3-ünci Efsane. Qırım tesadüfen Ukrayinağa ketti: saruş Hruşçov onı bağışladı

Bu efsane Qırımnıñ üzerinde nezaretni coyğanına boyun egemegen zemaneviy Rusiyede peyda oldı. Onıñ yañı tarihında yarımada 1954 senesi Ukrayina parçası oldı. Ruslarnıñ fikrine köre, sanki saruş Nikita Hruşçov o vaqıttaki Sovet Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komitetiniñ (SBKF MK) başı, bayramlarından birinde, Ukrayinağa Qırımnı bağışlamağa qarar çıqarğanından sebep olğan. Şimdi rusiyeliler bu areketni “yañlış” ve “yağma” dep sayalar. Lâkin 1954 senesi yalıñız Hruşçov degil, bütün sovet ükümeti Qırımnı berüv aqqında qararnı qabul etti. 1954 senesi qara qış ayınıñ 25-nde qarar qabul etken SBKF MK-niñ toplaşuvında Hruşçov resmiy olaraq bile baş degil edi. Bu rolni o vaqıttaki SSCB ükümeti başı Georgiy Malenkov eda etti.

Qırımnı berüv ceryanı şu vaqıt başlap bitmedi. Eñ azından 1953 senesinden başlap azırlana edi ve tek pragmatik qarar olaraq edi: cenk ve sürgünliklerden soñ, yarımada iqtisadiy kerilevge oğradı, topraqlarğa köre, o Moskva ve başqa Rusiyeniñ topraqlarından ayrı edi, ketirilgen ruslar Qırım toprağını işlemege ve özlerini temiz suvnen teminlemege bilmey ediler. Ekinci cian cenki ve Qırım ealisiniñ sürgünliklerinden soñ, Qırımnıñ vaziyeti nasıl ekenini misal olaraq tarihçı Petro Volvaça böyle statistikanı köstere: 1953 senesiniñ soñunda yarımadada tek üç ötmek tükânı açıq edi. Demek, RSSCB içün Qırım çoq resurs (adam, ğayrıdan tiklenüv içün hammal, köy kocalığı) talap etken topraq olaraq, başqa bir cumhuriyetniñ tam nazareti altına ketkeni elverişli edi. 1954 senesi “Krımskaya pravda” gazeti, Ukrayin şeerleri cenkten soñ, yarımadanıñ ğayrıdan tiklenüvi içün öz tehnikasını ve hammalını yollaylar, dep yaza edi: Kıyivden — mehanikiy yük ketirgen arabalar, beton zavodı içün avtomatik dozator aletler, Harkivden — traktor, kranlar, Mıkolayivden — beton zavodları içün konveyerler, buldozerler, Prılukıdan — gipslev işlerini mehanizatsiyalaştırmaq içün vastalar ve ilâhre.

Lâkin Qırım tek Or boynu, aynı çöl mıntaqaları ve Qara deñiz yalısınıñ coğrafık tarafından degil de, uzun umumiy keçmiş tarafından da qıta Ukrayinanen bağlıdır. İşte, bu, Ukrayinanıñ zemaneviy halqara seviyede belgilengen sıñırlarını şekillendirdi. Zaten Qırım Ukrayina tarihınıñ mantığını köstere. Onıñ Ukrayin SSC-ne berilüvini müstemlekeleştirüv ve Kavkaz, Edil boyu, Sibir, Uzaq Şarqnıñ çölleriniñ menimsevi içün Ukrayinniñ Rusiye İmperiyası ve SSCB-niñ ükümeti tarafından istismarı türünden tek biri edi. Ukrayinler öz tarafından XIV–XX-nci asırlar devamında sabıq Qıpçaq çölüne yerleşip, onı Ukrayin çölüne çevirdi. Ukrayinlerniñ muvafaqiyetiniñ sebebi, çölniñ köçebe saipleriniñ, zemaneviy Qırımtatar ve Türklerniñ medeniyetini aluvı edi. Olar arbiy bilgi ve ustalıqnı, maişiy adetlerni, siyasiy medeniyetni aldılar. Çölniñ Ukrayinler tarafından menimsevi Ukrayin topraqlarında köçebe ve oturğan medeniyetler arasında qarşılıqlı munasebet ve raqiplikni bitirdi ve çöllerniñ çiftçilik müstemlekeleştirilmesiniñ ilk misallerinden biri oldı. Bugünge qadar Ukrayinanıñ “Avropanıñ ötmek sepeti” namı bu ceryanlarnıñ neticelerini hatırlata.

Ukrayinlerniñ çöldeki Türkiy qomşularnen devamlı munasebetleri em duşmanlıq, em de birlik kibi çoq misal qaldırdı:

— 1621 senesi — Han Canibek Geray yolbaşçılığındaki Qırımatarlar II Osman sultannıñ yolbaşçılığında umumimperiya Hotın seferinde iştirak eteler. Bu sefer esasen Petro Konaşevıç-Sağaydaçnıy başlığındaki Ukrayin kozaklar sayesinde Lehistan Cumhuriyetiniñ nezareti altından Hotınnı tutıp almaq maqsadını becermedi. Hotın yanında tizilgen añlaşmanıñ Osmanlı metninde “kozak soyu” termini qullanıla. Bu, Ukrayina milletiniñ halqara seviyesinde birinci belgilenmesidir.

— 1624 senesi — Qırım Hanı ІІІ Mehmed Geray Osmanlı Sultan IV Muradğa qarşı küreşte yardım etmek içün kozaklarnı çağırdı. İttifaqdaşlar yañıçar ordusını Kefe yanında yeñdi.

— 1648 senesi — Boğdan Hmelnıtskıy Qırım Hanı III İslâm Geray ile ittifaq tizdi. Aynı senesi Ukrayin-Qırım ordusı Sarı suvlar, Korsun, Pılava civarındaki küreşlerde Poloniyalılar üzerinde ğalebeler qazandı. Bu ittifaq Hmelnıççınağa muvafaqiyet berdi.

— 1659 senesi — ğetman İvan Vığovskıy başlığında kozak ordusı ve IV Mehmed Geraynıñ Qırımtatar ordusınen beraber Konotop uruşında moskva ordusını tar-mar etti.

Soñra Qırım ve Ukrayina arasındaki bağ 1710 senesi yazılğan Pılıp Orlıknıñ esas qanunında tasdıqlandı. Anda Qırım devletiniñ yardımı ötrü Boğdan Hmelnıtskıy Ğetmanşçınanı Poloniya zulumından azat etip olğanı yazıla. Metinde Ukrayina ve Qırım arasında diplomatik munasebetlerni qurmaq kereklegi de añlatıldı: “Madam ki, bizim içün Zaporijjâ ordusınıñ tarafından öz mudafaası içün bir kereden ziyade yardımğa muracaat etilgen Qırım devletinen qomşulıq dostluğı er vaqıt kereklidir, şimdilik mümkün olğanı qadar, Ulu Ğetman Qırım Hanınıñ Eñ Ulu Azretlerine öz vekiliniñ yardımınen Qırım devleti ile qadimiy qardaşlığı ve arbiy birligi ve daimiy iltifat tasdıqını qayğırmaq kerektir. Ve qomşu devletler buña baqsa, Ukrayinanı işğal etmege tırışmağa ya da iç bir vaqıt oña qarşı zorbalıq yapmağa cesaret etmez ediler.”

Tarihtan ğayrı halqlar arasındaki bağnıñ tasdıqını Ukrayin folklorında da qıdırmaq mümkün. Rusiye ise Qırımtatarlar daima Ukrayinlerniñ duşmanı olğanını tasdıqlamaq içün bu delilni qullana. Meselâ, ne qadar qul yırı bar olğanına, nasıl qarğışlarnen Tatarlar añılğanına baqıñız! Amma bunıñ özgünligi bar: Qırım ve Qırımtatarlarnen bağlı rus folklorı yoq. Şunıñ içün Ukrayinler ve Qırımtatarlar arasında qavğa saçmaq içün Rusiyeler öz faydasına Ukrayin folklorını alıp qullanalar. Ukrayin halq yaratıcılığında Qırım çoq ve çeşit vastanen añıla. Misal olaraq, “Dağlar artında Qırımda” (De Krım za ğoramı) yırınıñ esir tüşken sevgili ve soy-soplarğa asret sebebinden has elegik qıyafeti bar. O basqınnıñ faciası ögünde quvetsizlikni de köstere:

Dağlar artında Qırımda,
Küneş parıldağan topraqta,
Vay, anda menim sevimli
Canım uça.

Yarımada ile bağlı añuvlar ananeviy Ukrayin çomaçıqlıq zenaatınen bağlıdır:

Ögüzler öküre, iç suv içmey,
Çünki Qırımğa yolnı sezeler.
Rabbim bilsin, Rabbim bilsin
Qayda çomaçıqlar geceleyler.

Çomaqlıq qıyın, sıq-sıq telükeli edi, şunıñ içün böyle yırlarda Qırım çomaq belâğa oğrağan ğurbetlik kibi de kösterile:

Ay, çomaq Qırımda yedi yıl yürdi,
Amma iç macerağa oğraşmadı.
Ay, çomaq Qırımdan evge qayta edi,
Bütün vaqıt içün bir macerağa oğradı.

Bu halqlarnıñ bağı daa XX-nci asırdaki Ukrayina inqilâbı vaqtında da bar edi, o vaqıt Qırımtatarlar Ukrayina terkibinde öz muhtariyetini saqlap qala bileceklerini añlağan ediler. Böyle tendensiya 1991 senesi Ukrayina mustaqilligini qaytarğan vaqıtta da körüne edi. Bütünukrayina referendumı vaqtında Qırım ealisiniñ 54,19 % Ukrayina mustaqil devlet olmasına rey berdi. Bunıñ içün biz uquq saası aqqında laf etsek, yarımada mustaqil Ukrayinanıñ sıñırlarında oluvnı seçip aldı.

4-ünci Efsane. Qırımnıñ ealisi Rusiyenen “qavuşmaq” istey edi.

Bu efsane adetince 2014 senesi ve sanalaştırğan referendumğa aittir. 1991 senesi referendumda Qırım Ukrayinanıñ mustaqilligine ve onıñ terkibinde öz yerine rey bergenini köz ögüne almasaq, Qırımtatarlar arasında separatist duyğularını red etken ve bu duyğularnıñ esas menbası rusiyelilerniñ özleri olğanını isbatlağan başqa faktlar da bar.

1917 senesi azatlıq oğrundaki küreşler devamında Ukrayinler ve Qırımtatarlar öz milliy devletlerini – Ukrayina Halq Cumhuriyeti (UHC) ve Qırım Halq Cumhuriyetini (QHC) qurmaq ıntıluvlarında biri-birine yardım ettiler. 1917 senesi Kıyivde Rusiye esir etken halqlarnıñ toplaşuvı vaqtında Qırımtatar vekilleri Ukrayina Merkeziy Şurasınıñ vekillerine UHC-ge qoşulmaq istegini bildirdi. Bu zamanda Qırımda “Prosvita” Ukrayin cemiyetiniñ bölükleri çalışa edi, Ukrayin tilinde oyun, konsertler keçirile edi. Ukrayina Merkeziy Şurası ise Qırımda öz-özüni idare etüvniñ esas subyekti olaraq Qırımtatarlarnı tanıdı. Qırımtatarlarnıñ özleri ise tez-tez öz milliy ükümetini — mufti Noman Çelebicihan yolbaşçılığındaki Musulman icra komitetini teşkil ettiler.

Tarihqa köre Ukrayina er vaqıt çoqmilletli devlet edi ve şimdi de öyledir. Lâkin onıñ sakinleri er vaqıt topraq bütünligine ürmet köstere ve başqa halqlarğa ait olsalar bile, mustaqillikniñ müimligini añlay ediler. Şunıñ içün ayrıluv istekleri tam Qırımda peyda olğanını demek pek yañlıştır. 2014 senesi olğan qanunsız referendum ve işğal — Rusiyeniñ muntazam tesiriniñ neticesi. O, Ukrayina mustaqilligini elde etkeninen başlandı. Artıq 1992 senesi RF-nıñ Yuqarı Şurası 1954 senesi olğan Qırımnı berüv qanunsızdır, dep qarar berdi. Soñra Rusiye yarımadada öz flotunı yerleştirdi, 2003 senesi ise Tuzla adasını zapt etmege tırıştı, Qırımnıñ Rusiyege berüvini desteklegen yerli fırqa ve birleşmelerni yarattı ve olarğa para berdi. Böylece, 2014 senesi Qırımnıñ işğali, doğrudan-doğru silâlı tecavuzdan ğayrı, Rusiyeniñ Ukrayina devletçiligine qarşı teşviqat ve muntazam işlerniñ neticesi oldı.

Rusiyeniñ ükümeti sıq-sıq ayta ki, böyle qoşuluv qansız edi, eali ise qarşılıq köstermedi. Kerçekten de, 2014 senesi kiçik aynıñ 26-nda Aqmescitte, Ukrayina topraq bütünligini qorçalamaq içün, Yuqarı Şurasınıñ binası yanında 5-10 biñge yaqın Qırım sakini toplaştı. Şu vaqıtta em Ukrayina, em Rusiye tarafından iştirakçiler arasındaki çatışmada eki adam elâk oldı. Soñra işğal memuriyet kiçik aynıñ 26-nda “kütleviy isyanlar teşkil ve anda iştirak etkeni” içün doquz Qırımtatarnı qabaatladı. Saban ayında ise Aqmescitniñ baş meydanında “samooborona” ve “yeşil adamçıqlar”nıñ qanunsız areketlerine qarşılıq bildirmek içün bir kişilik narazılıq aksiyasına çıqqan faal Reşat Ametov öldürildi. Askerler arasında da elâk olğanlar bar ediler: Aqmescitteki fotogrammetrik merkezine ücüm etilgende, rusiye mahsus askerleri arbiy Serğiy Kokurinni atıp öldürdiler. Onıñ öldürilmesi Rusiye-Ukrayina cenkinde ilk ölüm olaraq sayıla.

Qırımnıñ Ukrayinadan ayırılmaq istegini köstermek içün rusiyeliler tarafından teşkil etilgen referendum Ukrayina qanunlarına binaen qanunsızdır. O, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ (BMT) Telükesizlik Şurası ve Avropadaki telükesizlik ve işbirlik teşkilâtı (ATİT) tarafından da qanunsız tanılğan. Bu referendum avtomatlar altında keçirilgeninden ğayrı, qoşulmaq içün rey bergen RF-nıñ vatandaşlar da ketirildiler. Bu sebepten, Qırımlılarnıñ Rusiyeniñ terkibine qoşulmaq istegi aqqında aytmaq ve neticelerni obyektiv dep adlandırmaq mümkün degil.

Yañı işğal devamında Qırımda sovet devrinde olğanı kibi aynı represiyalar başlandılar. 2014 senesinden berli yarımadada Ukrayina tarafdarı noqta-i nazarı bütünley yasaqtır, o, ölüm ya da apiske alınuvğa ketire bile. Qırımtatar Resurs Merkeziniñ malümatına köre, Qırımda işğal başlanğanından berli 2024 senesi çeçek ayına qadar 320 siyasiy mabüs ve cinaiy davalar boyunca taqip etilgenler cedvelge alındı. Olardan 217 adam Qırımtatardır.

Rusiye, Ukrayinağa qarşı cenkinde Qırımlılarnı da qullana. 2015 senesinden berli rus ordusına qanunsız çağıruv devam ete. 2022 senesi ilk küz ayından berli seferberlik devam ete. Ondan qaçınmaq içün Qırımtatarlar yarımadanı terk etip keteler. Qırımtatar halqı Meclisiniñ başı Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, 2024 senesi çeçek ayınıñ malümatına köre, altı biñden sekiz biñge qadar böyle insan bar. Bundan ğayrı, o, 2024 senesi ilk yaz ayınıñ soñunda bar olğan malümatqa köre, işğal ordusınıñ terkibinde biñge yaqın Qırımnen bağlı adam elâk olğanını qayd ete. İleride orduda hızmet etmek içün Rusiye “Yunarmiya” (Genç ordu) teşkilâtı ve “arbiy-vatanperverlik terbiyesi” dersleri vastasınen yarımadadaki balalarnı askerleştire.

Repressiyalarğa baqmadan, öz menligini saqlap olğan Qırım vatandaşları qarşılıq köstermege devam eteler. Olar diversiya işlerini ve Ukrayina Silâlı Quvetlerinen işbirlik yapalar, kök-sarı bayraqlarnı asıp, “Sarı şerit” areketinde iştirak eteler.

Rusiye Qırımdan faydalanıp, özüne kelişken efsaneler uydurmağa devam ete. Yarımada aqqında uydurma ikâyeler sayesinde o, öz tarihınıñ suniy devamlılığını yarata, Qırımnıñ Ukrayina ile munasebetlerini inkâr etip, bunı öz silâlı tecavuzınıñ aqlanması olaraq qullana. Bizim içün adaletni qaytarmaq içün bu efsanelerni em añlamaq, em de dünyağa olarnı añlatmaq müimdir. Rusiye, dünya siyasiy sanasında, esir etken halqlarnıñ topraq ve resurslarına öz uydurma aqlarını qaviy yerleştirdi ve hususan Qırım tarihını añlamaq, bunı deñiştirmege yardım etecek.