Alim Aliyev: “Biz zemaneviy Ukrayinanıñ müim parçasımız”

Bu “Soñra ne?” subeti sırasında biz Ukrayinanıñ dünyadaki medeniy diplomatlığı, Qırımtatarlarnıñ kimligini şekil etken tarihiy ög şartlar; çoq sürgen işğalniñ telükesi ve Ukrayina ile Qırımnıñ ortaq kelecegi aqqında subetleşemiz.

Qurban vaziyetinden nasıl qurtulmaq

— Yaqında biz Amerikalılarnıñ Qırım mevzusını iç añlamağanlarına memnüniyetsizligini bildirgen Mıroslav Marınovıçnen subet ettik. Bu mevzu olarğa ne içün bu qadar añlaşılmağan?

— Birinciden, er kes Rusiye-Ukrayina cenkiniñ sebepleri ve yarımadanıñ, başta atta Ukrayina içün degil de, demokratik dünya, hususan Avropa ve AQŞ içün ne qadar büyük emiyetke malik olğanını yeterli derecede añlamay. Olar Qırımnıñ müstemleke olaraq uzun tarihiy devamlılığından habersizler. Ekinciden, Tramp ve onıñ taqımı bazı şeylerge ticariy noqta-i nazardan yanaşalar, onıñ içün yarımada daa kör zonada qala. Bu sebepten Qırım mevzusını tek degerler noqta-i nazarından degil, işğalden azat etüvden soñ, onıñ nasıl olacağını ve bu Qoşma Ştatlarğa nasıl fayda ketirecegini añlatıp, kommunikasiya qurmaq müimdir. Çünki işler siyasette tamam öyle yapıla. Subetdeşimizniñ şübeleri olğan er bir mevzuda biz “ilâve etilgen deger”ni köstermelimiz.

— Bizim esas ortağımız Qırımtatar halqınıñ soyqırımını eñ yüksek seviyede tanıy bilecegi aqqında ayta bilemizmi?

— Men bellesem, biz AQŞ-nıñ, Baltıq memleketleri, Lehistan ve Kanada kibi, 1944 senesiniñ vaqialarını³1944 Quralaynıñ 18 — Qırımtatarlarnıñ öz tarihiy vatanı Qırımdan kütleviy şekilde sürgün etilmesiniñ başlanuvı. sovet akimiyetiniñ Qırımtatar halqına qarşı soyqırım eylemi olğanını tanığanına kelecekmiz. Amma Qırım ve Ukrayina kelecek demokratik dünyanıñ kontekstinde Qoşma Ştatlarğa nasıl fayda ketirecegini añlatmaq da müimdir.

Subyektlik sesini keri qaytaruv daa bir müim meseledir, çünki biz tek soñki 12 yıl içinde bu memleket bizim ekenini is etip başladıq ve onıñ sesini niayet duyduramız. Qırımtatarlarnıñ sesi ise — Ukrayinanıñ seslerinden biridir. Biz daima travmağa qapanıp qalmamalı ve qurban vaziyetini saqlamamalımız, çünki bu bizni subyekt yapmaz.

— Ya qurban obrazından nasıl çıqmaq? Çünki onı tek biz degil, sıq-sıq başqaları bizim yerimizge şekillendireler.

— Bu bizim mesajlarımıznı nasıl paketlegenimiz ve çeteldeki narativler ile nasıl çalışqanımızdır. Ukrayina 2014 senesi cenk basamağına kirgeninde, soñra ise Rusiye keñ kölemli basuv başlap Ukrayinanıñ topraqlarında soyqırım eylemlerini keçirgeninde, qurban obrazı açıq-aydın şekillendirilgen ve bildirilgen edi.

Lâkin maña öyle körüne ki, 2022 senesi, biz milletniñ kürüşkeni ve yeñmege azır ekenini faal sürette isbatlap başlağanımızda, müim bir deñişüv oldı. Men şunı aytam ki, biz ölmek içün degil, ğalebe qazanmağa azır olğan degerlerni qorçalaymız ve bu müim paradigma deñişmesi. Bugün türlü seviyelerde (ordu, göñüllilik, biznes, devlet ve cemaat müessiselerinde) çoq insan bu paradigmanı deñiştirmekte. Onıñ içün biz çetelge tek pek qıyın tecribelerni degil, Ukrayinalılarnıñ türlü saalardaki muvafaqiyetini de yayınlay bilemiz. Başqalarğa ilham bere bilgen memleket olmaqtamız, bu ise qurban obrazından çıqmağa yardım ete.

— Bu mesajlarnı bugün çetelde nasıl tarqatmaq? Çünki 2022-2023 seneleriniñ usulları endi çalışmay.

— 2022 senesi, er kes keñ kölemli basuvdan şaşırğan vaqıtta, halqara sanasında Ukrayinanıñ müessiseleri ve erbapları, Kreml rejimini temsil etken Rusiyeniñ sanatçıları ve teşkilâtları ile işbirligini toqtatmağa ya da eñ azından vaqtınca ertelemege faal sürette çağırdılar. O zaman biz Ukrayina institutınıñ⁵Ukrayina medeniyetini tış memleketlerde teşviqat etmek ve medeniy diplomatlıqnı inkişaf ettirmek içün yaratılğan devlet müessisesi. taqımı ile başta Rusiye baleti, onıñ artından ise Rusiye tankları kelecegini añlata edik. Ve bu işke yaradı, çünki 2022 senesiniñ duyğu unsurı bugünkine köre daa küçlü edi.

Lâkin endi keçken (2024-го. — muar.) sene Avropalılarnıñ Ukrayinadan yorğunlığı aqqında eşittim. Öyle körüne ki, biz bunıñnen çalışmağa ögrendik, çünki biz medeniy diplomatlıq yardımınen uzun müddetli işbirlikke keçtik, yımşaq quvet ise — er vaqıt uzun oyundır. Böyle yanaşma çetelde Ukrayinlılarnı qabul etüvni deñiştire, böyleliknen bizge olğan işançnı quvetleştire ve qol tutuvnı arttıra. Esası şu ki, biz Ukrayinanıñ kelecek tasavurını açıq-aydın tarqatamız. Menimce, tam bu şey Avropalılarnıñ tüşüncesini Ukrayinalılar tek azap çekeler degen fikirden, Ukrayinanıñ zemaneviy medeniyeti ve tarihını açmalarına qadar keñişletti.

— Rusiyeniñ ilerilememizge menfiy tesir etmesine maniya olmaq içün Ukrayinanıñ yeterli seviyede qabiliyeti barmı?

— Eger Rusiye ile doğrudan-doğru reqabet etsek, biz deral yutquzırmız. Yahşı ki, bizim eki büs-bütün farqlı degerlik yanaşmamız bar. Olar medeniyetni, öz imperialistik siyasetini kerçekleştirmek içün bir alet olaraq qullanalar. Biz ise ortaqlıqlar quramız, türlü memleketlerniñ eñ balaban meydanlarına kirip, anda türlü yerli müessiseler, sanatçılar, universitetler ile çalışamız ve özümiz aqqımızdaki müstemlekeviy bilgilerden qurtulamız. Global dünya ve başqa qıtalar aqqında aytmayım bile. Anda biz, Ukrayinalılar umumen kim olğanını añlataraq, işimizni menfiy bir noqtadan başlaymız.

Er şey maqsadiy diñleyicilerge bağlıdır. Er kes içün aynı yanaşmanı qullanmaq mümkün degil, çünki o zaman malümat dağılıp özüniñ faydalanıcılarına kelip yetmez. Diñleyicilerge tesir etmek içün olarnıñ nege emiyet berecegini añlamaq kerek. Hata yapmağa aqqımız yoq, çünki vaqialar o qadar tez inkişaf ete ki, tek bar olğan ortaqlarımıznı saqlamaq degil, yañılarnı celp etmek de müimdir. Yahşı ki, dünya biz tasavur etkenimizden daa ziyade açıq — bu, Asiya, Afrika ve Latin Amerikası memleketlerinde yapqan işimizniñ neticelerinden biridir.

Misal olaraq, Brazilde biz Ukrayınalı ressam Saşa Korban⁷Oleksandr Korban — Ukrayinalı grafiti ressamı, Mariupoldeki oyuncaq ayuvçıqnen qızçıq tasvirlengen muralınıñ müellifi. ve Brazilli muralist Eduardo Kobranı⁸Eduardo Kobra — Brazilli soqaq ressamı, bütün dünya boyunca miqyasiy çoq renkli murallarnıñ ustası. davet ettik. Olar beraber em Ukrayinağa cenk sebebinden, em de Brazilge ormanlarnıñ yoq etilmesi sebebinden pek yaqın olğan ekotsid mevzusında bir mural yarattılar. Bunıñ etrafında biz, Ukrayina ümüt, qarşılıq ve sabır noqta-i nazarından özü aqqında laf etkenini qayd etip, komunikativ kampaniyanı qurdıq. Çünki dünya küçlüler ile beraber olmaq istey ve bugün ğalebe terazesi kimniñ tarafında ekenine pek pragmatik baqa.

— Halqara meydanda ekotsid aqqında ne içün pek az aytalar?

— Maña öyle körüne ki, ekologiya mevzusı global kün tertibiniñ eñ populâr meselerinden biri olıp qala. Cenkniñ merkezinde bulunıp, kimerde onıñ bütün neticeleri aqqında fikir yürsetmege bile yetişmeymiz. Buña baqmadan, bu mesele zemaneviy sanatta pek yahşı tasvir etilgen: GAIA-24 operası⁹İllâ Razumeyko ve Roman Ğrığorivniñ eseri, 2023 senesi İlk yaz ayınıñ 6-sında Rusiye tarafından Kahovka GES-nıñ patlatılması neticesinde peyda olğan haraplayıcı aqibetleri aqqında ikâye ete., “Diviya” filmi¹⁰2023 senesi Dmıtro Ğreşkonıñ Rusiyeniñ tecavuzınıñ Ukrayinanıñ etrafındaki müitine tesiri aqqında vasiqalı filmi.. Bu mevzularnen büyük festivallerge çıqamız, çünki ekologiya — er kes mıtlaqa añlağan universal bir tildir.

— Latin Amerikası, Asiya, Afrika ve Yaqın Şarq memleketlerinen medeniy diplomatlığımız nasıl olmalı?

— Basra körfezi memleketleri Ukrayina ile bağlı esnaslarğa gizli sürette qoşula bile. Saudiy Arabistan Ukrayinadaki bala evlerine yardım ete, em de insaniy leyhalarnı destekley. Qatar Ukrayinalı balalarnı qaytaruv esnasına qoşula, bu da pek müimdir, onıñ içün olarnen çalışmaq kerek.

Bundan bir buçuq yıl evel Ukrayina aqqında nasıl tarif etecegimizni tüşüngende, bunı Qırım vastasınen yapmaqnı teklif ettim. Bu qolay sual degil edi, çünki bazı memleketler, Qırım pek davalı mesele olğan Ukrayina ve Rusiye arasında balansnı saqlamağa tırışalar. Lâkin biz Qırımtatar halq türküleri ve simfonik orkestrniñ icrası yardımınen yarımadanı tanıtqan Jamalanıñ “Qırım” leyhası aqqında aytıp bermege başladıq. O zaman Ukrayinada öz musulmanlarımız olğanını ve bu, avtohton halqnıñ dini ekenini köstermege nail oldıq.

Biz İndoneziya ve Qatar ile munasebetlerni quramız. Ümüt etem ki, Türkiye ile de işbirligimizni keñişletecekmiz. Bu sene Üsein Bekirov¹⁵Üsein Bekirov — Qırımtatar caz calğıcısı, bestekârı, Ukrayina milliy bestekârlar birleşmesiniñ azası, “Gremmi” mukâfatına üç defa namzet etilgen. öz taqımınen, İndoneziyada olıp keçirilgen eñ balaban caz festivallerinden biri Java Jazz Festival-de iştirak etip, Ukrayina zemaneviy caz muzıkasını taqdim etti. Böyle memleketlerde biz sıq-sıq Ukrayinanıñ ananeviy medeniyeti yardımınen, kimerde baroko ya da klassik muzıka aqqında, kimerde ise zemaneviy kino aqqında aytamız. Şimdi türlü-türlü yiplernen tikilgen, aynı zamanda ise pek meraqlı ve mürekkep bir memleketni köstermek pek müimdir. Çünki global dünya içün çoqmedeniyetlilik daa ziyade añlayışlıdır.

Aynı vaqıtta halqara meydanlarda Qırım ve onen bağlı mürekkep şeyler aqqında laf etmek müim, lâkin bularnı türlü kontekstlerde ve türlü narativlernen taqdim etmek kerek. Bu bizim çoqsesligimizdir. Mına biz — zemaneviy Ukrayinanıñ müim parçasımız. Memleketimiz er vaqıt sadeleştirilgen edi, amma biz şimdi daa teren manalarnen keri qaytamız.

Qırım meselesi

— Bizim içün barışıq tehditleri kontekstinde Qırım oñaytsız razılaşma ola bilirmi?

— Cenkni toqtatmaq içün Qırımnı berüv aqqında ilk laflar çıqqanda, bu cenkniñ soñu degil, onıñ tek başqa vaqıtqa qaldırıluvı olğanını ayttım. Ukrayina akimiyeti ve cemaatınıñ işğal etilgen topraqlarnı Rusiyeniñ topraqları olaraq tanıycağına inanmayım. Eñ azdan, men bunı iç istemez edim, çünki devlet müessisesinde çalışam ve ömrümniñ, yaşlığımnıñ, bilgilerimniñ ve içtimaiy sermiyamnıñ bir qısmını Ukrayina devletini çetelde quvetleştirmek içün añlı sürette bağışlayım. Onıñ içün memleketim meni işğal etilgen Vatanımnen yalıñız qaldırsa, qabul etilmez bir şey olur, çünki bu tek devletlerara añlaşmalar degil de, bu eñ evelâ ekseriyeti yarımadada bulunğan halqımnıñ qaderi aqqındadır.

İşğal ve avtoritar idare altında yaşağan Qırımtatarlar içün men iç istiqbal körmeyim, çünki kimligimizniñ temeli olğan pek çoq şeyni yoq etmege tırışalar. Demek, men olarnı er vaqıt, sovet devrinde bile saqlap qalğan ve bütün memleketniñ degerliklerinen — yani şeref ve serbestliknen — kesişken degerliklerge sadıq qalmağa rica etem. Olarnı kütkenler demokratik Ukrayinanıñ tarafdarı olıp qala. Onıñ içün devletimiz bizge: “Bağışlañız, biz siznen bazarlıq ettik” dep aytsa, bunı añlamaq bizge pek qıyın, atta imkânsız olur.

— İşğal etilgen topraqlar ile bağlı razılaşma mevzusınıñ rusiyelilerniñ menfaatına hızmet etmesine nasıl yol bermemek mümkün?

— Mında ilk-evelâ cemaatnen çalışmaq ve Qırım ne olğanını añlatmaq müimdir, çünki Ukrayinalılarnıñ büyük bir qısmı içün o, tek raatlıq yeri edi. Amma daa keñ bir cevapkârlıqnı muzakere etmek müimdir. Sovet Birligi Qırımtatarlarğa küçlü aşağılıq ve hainlik komplekslerini aşılağan. Bunıñ içün, hususan Qırımtatar olmağanlarnen Qırım ve onıñ кеlecegi aqqında laf etmek bizim içün peq oñaytsızdır. Zemaneviy işğal — XVIII-inci asırdan berli başlanğan tekrar-tekrar Rusiye müstemlekeleştirüviniñ seriyası. Onıñ içün Ukrayinanıñ küçü — çetelede Qırım mevzusını em Hanlıq devrinde, em XX-nci asırnıñ başında, em de dissident zamanlarında diger bölgelernen daimiy bağlılığı olğan Ukrayinanıñ bir toprağı olaraq tarqatmaqtır.

Şimdi çoq Qırımtatar Ukrayinanıñ ordusındadır, amma çoqusı bunıñ aqqında aytıp olamay, çünki qorantaları yarımadada qalmaqta. Bu, biz 45 yıl devamında evimizge pek qıyın qaytqanımıznen bağlıdır. Tamam bunıñ içün, 2014 senesi işğalniñ başında “Qırımda yaşa” ibaresi bar edi. Er bir alda, ömrüñiz içün doğrudan-doğru havf olmasa, mında qalmağa tırışıñız, yoqsa siziñ evleriñizge yañı müstemlekeciler yerleşir.

— Tek Ukrayinalılarnıñ degil de, Qırımtatarlarnıñ da seslerini qavrap alğan viziyanı nasıl qurmalı? Anda yerleşken rusiyeliler meseleni nasıl çezmeli?

— Keçici mahkeme işleri buña cevap bermeli. Rusiyelilerniñ “vasvayasi” qaytmaq aqqı olur. Qırımtatar milliy territorial muhtariyeti formulasına köre, yarımadadaki ükümet organlarında Qırımtatarlarnıñ payı üçte bir olmalı, Ukrayin tilinen bir sırada umumiy yerlerde Qırımtatar tili de qullanılmalı, milliy müessiseler olmalı ve ilâhre. Şimdi Ukrayinanıñ uquq saasında kene de Meclis¹⁷Qırımtatar halqınıñ yuqarı vekâletli temsilci-icra organıdır. ve Qurultaynıñ¹⁸Qırımtatar halqınıñ yuqarı temsiliy ve vekâletli organı — Milliy Meclis. qanunlaştırıluv meselesini köterdiler, onıñ içün ümüt etem ki, olar temsiliy organ statusına saip olurlar. Bu sebepten, Qırımtatar halqınıñ muhtariyeti eki şeyden ibaret: öz tilini ve kimligini saqlamaq ve inkişaf ettirmek imkânı, em de Vatan içün mesüliyet. İşğalden azat etilgen soñ Qırım yanğan topraq olacaq — bunı añlap, mında ve şimdi azırlanmaq kerekmiz.

Añ-fikirni işğalden azat etüv

— Mustafa Cemilev²¹Siyasiy ve cemaat erbabı, uquq qorçalayıcı, dissident, siyasiy mabüs. bu sene Nyu-Yorkta keçken “Qırım platforması”nıñ²²Ukrayina tarafından teşebbüs etilgen, yarımadanıñ işğalden azat etilmesine yardım etici halqara koordinasiya vastası. beşinci samitinde, yarımada azat etilmese, Qırımtatarlar bir qavim olaraq yoq oluv havfı altında ola bilecigini qayd etti. Bu telüke kerçekleşmesin dep, ne yapmalı?

— Qısqa müddetli istiqbalde bu pek mürekkep bir ikâye olıp çıqa bile. Amma Rusiyeniñ rejimi ebediy degil, Ukrayina ise quvetleşecek. Eger biz Qırımnı ve diger işğal etilgen topraqlarnı ruhiy ceetten kessek, bu basamaqta yutquzırmız.

Qırımtatarlar içün bu ekzistensial mesele. Biz, bir viziyamız olsun dep ve onı Qırımdaki insanlarnen muzakere etmek içün bu meselelerni munaqaşa etemiz. Lâkin böyle bir vaziyette, bir qaç yıl soñ daa büyük bir cenk meselesi peyda ola. Şimdi Rusiye işğal etilgen topraqlarda balalarnı arbiyleştire, amma bu aslında uzun müddetli bir oyundır. Onıñ içün biz devlet ve cemaat olaraq, Covid-19²³2019 senesi Çinde peyda olğan ve tez vaqıt içinde pandemiyağa çevirilgen, SARS-CoV-2 koronavirusı sebep olğan yuqunçlı hastalıqtır. bizge tasil temellerinden başlap içtimaiy ağlardaki komunikativ leyhalarğa qadar türlü-türlü onlayn resurslarnı qullanmağa ögretkenine baqmadan, anda olğan balalarımız ile yeterli qadar çalışmaymız.

— Yarımadadaki insanlarnen er angi bir alâqanı qurmaq ne qadar havfsız?

— Telükesizlik — Qırım ya da Qırımtatarlar ile bağlı biz yapqan er bir leyha içün baş faktordır. Ukrayinanıñ azat topraqlarında bu başqaca is etile, lâkin işğal astında olğan insanlarımıznı telüke altına qoymağa aqqımız yoq. Amma mında yaratılğan kontentni er bir kelişikli usullarnen tarqatmaq mümkün: Qırımtatar tilinde bala ve büyükler içün kontent çoq yetmey; Ukrayin tilinde ise yaşlar ve balalar anda seyir etken içtimaiy ağlar vastasınen de kontentni maqsatlı şekilde tarqatmaq mümkün. Çünki Rusiyeniñ malümatiy vakuumnı yaratmağa tırşqanına baqmadan insanlar “taze ava” qıdıralar, onıñ içün olarnen bağnı tutmamız pek müim. Çünki bu kontakt yoq olğanınen, işğalden azat etüv olğan soñ yarımada sakinleri içün biz öz kün tertibinen kelgen “vikingler” kibi olurmız. Anda ne olıp keçkenini añlamaq kerek ve işğalden azat etüvni tek beklegenlernen degil — bahtımızğa, böyle insanlar bar — olar ile laf etmek kerek.

— Algoritm ve qıdıruv sisteması bunı alıcılarğa ketirecegine emin olıp böyle leyhalarnı nasıl etip kerçekleştirmek mümkün?

— İşğal etilgen topraqlarda yaşağan sakinler, azat Ukrayinanıñ bugünki ayatını diqqatnen taqip etkenine eminim. Memuriy ya da cinaiy cevapkârlıq havfı olğanı içün, bu iç bir şekilde özüni köstermey bile.

“Qırım İnciri” yarışında Ukrayina ve Qırımnıñ türlü-türlü köşelerinden pek çoq müellif iştirak ete. Sıq-sıq olar tahallüs qullanıp yazalar. Olar içün bu — Qırımda ne olıp keçkenini añlatmaq, tarihiy vaqialarnı talil etmek ve kelecek aqqında tüşünmek mümkün olğan azatlıq adaçığıdır. Böyleliknen, yarımadanıñ zekiy kün tertibi umummilliy kün tertibine qoşula, bu ise ğayet müimdir. İşğal yapqan eñ qorqunç şeylerden birisi — insanlar arasındaki bağlarnı kesüvdir. Onıñ içün, böyle leyhalar vastasınen, sanatçılarnı celp etip ve tecribelerimizni muzakere etip, yañı toqunuv noqtalarını yaratmalımız.

— On yıldan ziyade rusiyelilerniñ malümatiy basımı altında bulunğan insanlarnıñ añ-fikir alanı nasıl azat etilmeli?

— İşğalde bulunğan insanlar oña alışalar, lâkin amneziyası yoq. Müstebit maşinası olarnı yutıp başlağanda, olar demokratik cemiyetnen farqnı biz nazariy ceetten añlağanımızdan daa yahşı duyalar.

Kimlikni şekillendirgen maarif ve medeniy leyhalar vastasınen çalışmaq kerek. Bu “insanlarğa başqa bir resimni nasıl köstermeli” sualine berilgen cevaplardan biridir. Şahsiy ikâyeler de işke yaraylar. İşğal etilgen topraqlarda yaşağan añlı insanlarımız tış dünyağa şübenen baqalar, lâkin eñ esas şeyni saqlap qalmaq kerek olğanını añlaylar. Acayıp işler yapqan adiy insanlarnıñ devrinde yaşaymız.

— İşğal altında ösken balalar neslinen ne yapmalı? Belki de, olar demokratiyanıñ ne ekenini asıl bilmeyler?

— Tilimizni saqlap qalıp, onı yaşayışımıznıñ ayırılmaz parçasını yapmaq — Qırımtatarlar içün eñ büyük sınavlardan biridir. Ve Rusiyeniñ duşman müiti, bu ne qadar paradoksal eşitilse de, ana-babalarnı öz balalarına tuvğan tilini ögretmege rağbetlendire, çünki bu — kodnıñ qısmıdır. Onıñ içün bugün yarımadada Qırımtatar tilini menimsemek yükselişi bar. Bu pek az, amma biz de Ukrayinanıñ azat topraqlarında Qırımtatar tiliniñ iñkişafı içün kerekli infrastrukturanı alâ da qurmadıq. Bu ise em universitetlerdeki tedris, em usuliyetler, em derslikler, em de Ukrayinada yaşağan er bir insan içün tilni ögrenüv imkânıdır.

Men Ukrayinanıñ içinde Qırım mevzusınıñ populârlaştırılmasınen oğraşam, lâkin ep bir, bu meselede olğan uçurım ve bilgisizlikni körem. XIII-inci asırda peyda olğan “Yusuf ve Zuleyha” destanı Qırımtatar tilinde yazılğan ilk metin edi. Qırımdaki tasil tarihı, 1500 senesi temeli qoyulğan ve musulman diniy oquv müessesi olğan Zıncırlı medreseden başlandı. Anda tek diniy ilimler degil, Hanlıqnı idare etüv sanatı da ögretilgen edi. Onıñ içün biz yarımada aqqında aytqanda, oña tek turistik ve facialı saifeler noqta-i nazarından baqmamalımız. Aksine, Qırım dünyağa endi ne bergenini ve bugün ne bere bilecegini köstermelimiz.

Şovinistik umumiyleştirüvler telükesi

— Siyasiy ve ahlâqiy yolbaşçılıq ananeviy şekilde Meclis ile bağlanıp kelse de, cemaat çoqtan berli çoq haneli olıp sanatçılarnı, medeniyet erbaplarını, uquq qorçalayıcılarnı ve digerlerni birleştire. Bugünki künde yolbaşçılıq nasıl qurulğan, Qırımlılar içün eñ müim şey nedir, esas sınavlar nasıl?

— 12 yıl devamında Qırımtatarlar yarımadanıñ tışında yaşağanlarğa aslında yolbaşçılıq aqqını emanet ettiler, çünki işğal altında, Rusiyeniñ siyasiy esnasında iştirak etmeden, bu mümkün degil. Lâkin daa çoq yañı şahısnıñ peyda oluvı istegi — Qırımtatar cemaatınıñ ögünde em Qırımda, em de onıñ tışında turğan esas meseledir. Faqat istek — bu işniñ bir tarafı, ekinci tarafı ise — qabiliyetliliktir. Onıñ içün tasil ve medeniyet — bu qabiliyetlilikke temel bergen şeylerdir.

Ukrayinanıñ siyasiy kün tertibine kelgen Qırımtatarlar türlü-türlü saalarğa ve müitlerge kirdiler. Amma 1990-ıncı seneleri Qırımnıñ siyasiy esnasında gettoizasiya²⁷İçtimaiy kerginlikke ve özara ayrılıqqa sıq-sıq ketirgen muayyen eali gruppaları içün qapalı maallelerniñ teşkil etilmesi. bar edi. Bazıda Qırımtatarlar, bazıda ise slavânlar ediler — böyle bir qarşılaştırma. Bugün Qırımtatarlar çeşit-türlü siyasiy esnaslarğa büs-bütün uzviy sürette qoşulmaqta. Amma belli bir milletke mensüp olğan siyasetçiniñ areketleri içün kollektiv mesüliyetni qullanmamağa çağıram. Çünki Qırımtatarlar içün bu — travmatik bir tarihtır: Sovet Birliginde bizni er vaqıt satqınlıqta qabaatlamağa tırışqan ediler.

— Aynı zamanda, tışarıdaki şovinistik umumiyleştirüvler neticesinde, telüke altında olğan cemaatlarda birdemlik, riayetkârlıq ve içki bağlar inkişaf ete. Öz cemaatına bağlı ve sadıq olğan insan içün bularnen oğraşmaq kerçekten de qıyınmı?

— Qıyın, çünki bu kollektiv ikâye şöyle çalışa: Jamala Avrovizionda ğalebe qazanğanda, Qırımtatar sportçuları altın medaller ketirgende — bular “bizim spotçularımız”, “bu bizim yırcımız” ve ilâhre. Lâkin buhranlar aqqında laf ketkende, deral tayaq alıp, bütün halqnıñ başına uralar. Qırım — ilk baqıştan biri-birine pek kelişmegen şeyler birleştirilgen yarımadadır. Bu bölgedeki iqtisadiy, içtimaiy ve siyasiy yollar daima Qırımniñ içinden keçe edi.

1990-ıncı – 2000-inci seneleri yarımadadaki Ukrayina tarafdarı küç — Qırımtatarlar olğanı aytıla edi. Qırımtatarlar, qavim çeşitlerinden başlap, baqışlarına qadar olğan, ğayet geterogen (çeşit-türlü — muar.) halqtır. Amma degerler çerçivesini saqlamaq müimdir, çünki bu, yaşamağa ve inkişaf etmege yardım ete.

Frontir halqı

— Qırımnıñ esas hususiyetlerinden biri — biñyıllıq devamında çeşit sivilizasiyalarnıñ beraber yaşap, biri-birine toqunması ve qatlanmasıdır. Bu, yarımadada yaşağan insanlarnıñ kimligini nasıl şekillendire?

— Qırımda pek çeşit-türlü halqlar ve cemaatlar yaşağan ve onıñ içinden keçip ketken. Qırımtatarlar etnogenez esnası neticesinde peyda oldılar. Demek ki, biz em Skitlerniñ, em Tavrlarnıñ, em Cenevizlerniñ, em Kimmerlerniñ, em de Qırımçaqlarnıñ — yarımadada yaşağan bütün halqlarnıñ evlâtlarımız. Lâkin Qırım Hanlığı, bir taraftan mutlaqiyet olsa da, başqa taraftan — eñ farqlı cemaatlar beraber yaşay bilgen demokratik bir devlet qurulışı edi. Ve Hanlıqnıñ, bugünki Qırımğa baqqanda, tış dünyanen daa çoq bağı bar edi. Yani, siyasiy ve içtimaiy almaşuv, demokratiya ile beraber pek müim edi.

Künde beş kere namazını qılğan Qırımtatarlar bar, qılmağan Qırımtatarlar da bar, ve bu aynı müitte. Bizni XX-nci asırnıñ başına alıp barğan demokratik tarih — 1917 senesi Noman Çelebicihan²⁹Noman Çelebicihan (1885 — 1918) — Qırımtatar siyasiy ve devlet erbabı. tarafından qurulğan dünyada ilk musulman demokratik cumhuriyet olğan Qırım Halq Cumhuriyetidir. Onıñ esas qanunı erkeklerge ve qadınlarğa tek rey bermek degil, saylanmaq aqqnı da bere edi. 1917 senesi birinci Qurultay toplanğanda, başında Şefiqa Gasprinskaya³⁰Şefiqa Gasprinskaya ( 1886 — 1975) — XX–nci asırnıñ başında Qırımtatar qadın areketiniñ teşebbüsçilerinden biri, “Qırım musulman qadınlarınıñ icra komiteti”niñ reberi. turğan qadın qurultayı da bar edi. Onıñ içün Meclis — avtoritar vertikal qurulış degil, doğrudan-doğru rey berüv yolunen saylana edi. Şimdi ise biz küneş tübünde öz yeri içün küreşken halqlar ile bunıñ aqqında laf yürsetkende, olarnıñ bazıları öz müessiselerini qurmaq içün Qırımtatar milliy areketini örnek olaraq ala.

— Qırım Halq Cumhuriyetinde erkekler ve qadınlar içün berilgen teñ aq-uquqlar, o devirde tek musulman memleketleri içün degil, bir çoq hristian devletleri içün de inqilâbiy bir adım edi. Ukrayin İslâm tarihında qadınlar aqqında neni añlamaq kerekmiz?

— Qırımtatar tarihında qadınlar tek milliy kimlikniñ şekillenmesinde degil, siyasiy ve içtimaiy kün tertibini belgilevde de daima müim rol oynay ediler. Bugün Qırımtatar qadınları, tek öz halqı arasında degil, siyasiy, media, sanat esnaslarınıñ yolbaçıları olmaqtalar. Bu qadınlarnıñ bir qısmını rusiyeliler taqip eteler. Qırımtatarlarnıñ episi qadınnıñ esas rolünı qabul ete bileler, dep aytmam. Bazıları — ebet, bazıları — yoq, lâkin muzakere esnası bar. Tabu mevzularımız ne qadar az olsa, cemiyetimiz o qadar sağlam olur.

Qadın yolbaşçılığı mevzusı işğalden soñ peyda olğan bir şey degildir. Men, Qırımda er bir siyasiy qapını ayaqlarınen açqan ve teñ tarzda söz ayta bilgen Qırımtatar milliy areketiniñ qadın veteranlarını hatırlayım. Bu, terbiye yolunen aşılanğan müim bir içki quvet. Ara-sıra em Ukrayinlerde, em de Qırımtatarlarda şöyle bir şey körem ki, olar erkekniñ baş olğanını alem-aşkâre köstermege tırışalar, lâkin aslında baqqanda, kimniñ başlıq olğanı körüne. Yani çeşit-türlü şekilde ola, amma em böyle, em de şöyle olğanı içün yahşıdır.

— İslâm dininiñ ve qadınlarnıñ rollerini yañıdan idraq etmek içün Ukrayinalılar ne yapmalı?

— Qırımnıñ tarihını ve medeniyetini daa yahşı ve teren: bu ya da o şeylerniñ qaydan kelgenini, ne içün tasil institutımıznı ne qadar deñiştirmege tırışsaq da, daima quvetli olğanını, Hanlıq devrinde esas sanat soyu olğan edebiyat emiyetini ve bugün Qırımtatarlarnıñ nasıl yaşağanını idraq etmek kerek. Dünya bizim aqqımızda daa çoq şey bilmey, çünki Qırımnı sadece turizm çiberekler ve sevgi içün güzel bir köşe kibi köre ediler. Nisbeten aytqanda, ekzotikalaştıruv pek çoq edi. Amma onıñ insanlarını farq etmey ediler, şimdi ise biz biri-birimizge yaqınlaşmaqtamız. Bu esnas devam etkenini isteyim, çünki mifler ve steriotipler daa çoq bar.

Bundan da ğayrı, Ukrayina cemaatı Qırımnıñ ve Qırımtatarlarnıñ tarihını ve medeniyetini öz tarihınıñ bir qısmı olaraq alâ da qabul etmey. Maña alâ da kozaklarnıñ hanlarnen cenk etkenini aytalar. Men: “Ebet, cenk ettiler, lâkin bu tek kontekstniñ parçasıdır. İşbirlik yapılğan, ticaret bağları olğan daa keñ bir kontekstke baqayıq”, dep aytam. Bugün biz biri-birimizni daa yahşı tanımağa ve añlamağa başlaymız. Qırımtatarlar Ukrayinanı ve Ukrayina cemiyetini bayağı yahşı añlaylar, çünki bu — bizim devletimizniñ bir qısmıdır.

— Qırım Halq Cumhuriyetiniñ tarihından qaysı derslerni almalımız?

— Maña böyle körüne ki, doğru degerli ittifaqlarnı qurmaq, em de Moskoviyağa işanmamaq pek müimdir, çünki imperiya vadelerini tek yerine ketirilmeyip qalmay, olar tam tersine çevirileler. Qırım aqqında aytqanda biz XIX-ncı asır aqqında az aytamız, lâkin o, yarımadanıñ ruslaştırıluvı noqta-i nazarından müimdir. O zaman ilk sefer tış memleketlerdeki Qırımtatarlarnıñ sayısı Qırımda yaşağanlardan ziyade oldı.

— Qırım Halq Cumhuriyeti ve Ukrayina Halq Cumhuriyeti arasındaki munasebetler aqqında aytqanda, olar qızıl basqınğa qarşı birleşe bilse edi, ne olur edi?

— Kerçekten de bağları pek sıqı edi. Amma institusional ceetten bu cumhuriyetler o qadar küçlü degil ediler, ve kommunistler kelgeninen, 1918 senesiniñ başında Qırım Halq Cumhuriyetini yoq ettiler. Soñra ise, kün tertibine tesir etkenlerniñ sistematik yoq etilüvi başlandı. Qırımda da sovet repressiyaları ve ziyalılarnıñ yoq etilüvi olıp keçti: Aqmescitte de öz “Slovo” evi³³Aqmescitteki “Mütehassıs evi” ve Harkivdeki “Slovo” evi — vekilleri sovet repressiyalarınıñ qurbanları olğan icadiy ziyalılarnıñ merkezleridir. bar edi; anda Qırımtatar tarihçıları, yazıcıları, şairleri, ressamları, cemaat erbapları atılıp öldürilgen edi. Avtoritar maşinası er vaqıt seniñ feneriñni söndürmek istey. Özüñni yöneltken, yoluñnı aydınlatqan — tamam o insan seniñ ile kelecegiñ aqqında aynı tilde laf etecek şahıstır.

— 1918 senesi albay Petro Bolboçannıñ³⁴Petro Bolboçan (1883 — 1919) — Ukrayina arbiy erbabı, Ukrayina Devleti ve Ukrayina Halq Cumhuriyetiniñ ordusınıñ albayı, bolşeviklerge qarşı Qırım operasiyasınıñ başı. komandanlığı altında Ukrayina Halq Cumhuriyetiniñ ordusı Qırımğa kirip, onı qısqa bir müddet içinde bolşeviklerden azat eteler. Qırım cemaatınıñ içinde Petro Bolboçan aqqında ne tüşüneler, çünki UHC içün o bayağı davalı şahıs edi.

— Petro Bolboçan aqqında Qırımtatar “Avdet” gazetasında çalışqanda bildim. O zaman Qırımnıñ Ukrayina saifelerini halqqa bildirmek müim edi. Şimdiki vaqıtta Qırım tarihçıları bu ikâyeni tanıtalar. Biz böyle adlarnı keşif etemiz, bu bilüv esnası da siyasiy milletniñ qurulışınıñ esnası da.

Men tüşünem ki, Petro Bolboçan aqqında daa çoq bilmeliler. Bunıñ içün ise kütleviy medeniyetnen çalışmaq kerek. Şunıñ içün, belli bir qaraman aqqında filmler, bediiy metinler ya da sanalaştıruv peyda olğanda, olar insanlarğa tek faktlar aqqında añlayış degil de, belli bir şahısqa emosional bir bağ da bere.

İşğalden azat etüv: zaman bizim zararımızğa işley

— Ükümetniñ muvaqqat işğal etilgen topraqlarğa nisbeten siyasetine nasıl qıymet kesesiñ? Zaten, qayda ketkenlerini bile-bile, işğal etilgen topraqlarğa qaytmağa qarar bergen Ukrayinalılar da bar. Bunıñ sebebi ne?

— Qırımtatarlarnıñ bir qaç icret dalğası bar edi: 2014, soñra 2016-2017 ve 2022 seneleri. Hususan 2022 senesi Rusiyeliler celpnamelerni kütleviy sürette darqatıp, birinci nevbette Qırımtatarlarnı seferber etmege başlağan ediler. Bugün olarnıñ bazılarınıñ Qırımğa qaytmasınıñ bir sebebi şun ki, olar öz ana-babalarını, soy-soplarını işğal altında duyğu ceetinden qaldıramadılar.

Şimdi muvaqqat işğal etilgen topraqlarğa nisbeten merkezleştirilgen siyasetniñ eksikligi duyula. Evelden işğalden azat etüv meselerini türlü seviyelerde çezgen esas ükümet teşkilâtı olaraq Reintegrasiya nazirligi bar edi. Bugün bu biraz dağınıq. Eger biz şimdi ev vazifemizni yapmasaq, işğalden azat etilgen topraqlardaki insanlarnı reintegrasiya etmek daa ziyade zor olur. Er alda, artıq qolay olmaycaq, çünki işğal altında doğğan yañı bir nesil ösip yetişti.

Keçici mahkeme işleri esnası nasıl uyğulanacaq, mülkiyet vaziyeti ne olacaq, Ukrayin ve Qırımtatar tilleri, Urayinanıñ qanunları nasıl qaytarılıcaq, bugün iç köçkenler ne yapmalı? Biz bu strategik suallerge bugün cevap bermelimiz. Memleketniñ tışında ve içinde areket sisteması aqqında laf etkende, ortaqlarımıznıñ birligini saqlap qalmaq müimdir. Çünki bu olmadan tek Qırımnı işğalden azat etüv aqqında degil, Ukrayinanıñ azat topraqlarındaki müim bir çoq mesele aqqında da laf etmek zoq olur. Demokratik dünyanıñ memleketleriniñ kün tertibinde qalmaq içün daima yañı yollar tüşünip tapmaq kerek. Men Ukrayinler fatalistler, gedonistler ve stoikler olğanını aytam, bu ise bugün özümizni ve ortaqlarımıznı ruhlandırıp, küçlü alda tutmağa yardım ete.

Ukrayinanıñ çoqmedeniyetliligi

— Çoqmedeniyetlilik siyasiy milletimizniñ şekilmesine nasıl tesir ete?

— Ukrayin siyasiy milleti qavmiy Ukrayinlersiz mümkün degil. Lâkin bu topraqlarda yaşağan ve tek bir içtimaiy añlaşma etrafında birleşken bütün diger cemaatlarnı da unutmamalımız. Bu bizim toprağımızdır ve biz umumiy kelecegimizni beraber köremiz. Biz endi bu yolnen ketmege muvaffaq olğan kibi körüne. Söz tek Qırımtatarlar degil, Yeudiyler, Çehler, Polâklar ve ilâhre aqqında da. Men bellesem, dünyanıñ kelecegi tamam böyle mürekkep ve çoq medeniyetli, er kesniñ kelecek aqqında bir tasavurınen bağlı olğan cemiyetlerdedir.

— Qaraylar ve Qırımçaqlar Qırımnıñ tamır halqlarıdır. Olar asırlar devamında onıñ medeniy manzarasınıñ bir qısmı edi, lâkin bugün olar daa ziyade yoq oluv telükesi altında. Yarımadanıñ işğalden azat etilüvi diskursında olar qaysı rol oynay bileler?

— Olar Qırım aqqında qararnıñ bir qısmı olmalı, çünki olar, Qırımtatarlarnıñ yaramadada bütün yaşayış devamında tesirleşkeni qavmiy gruppalardır. “Kim daa çoq tamır halqıdır” dep, aramızda iç bir vaqıt reqabet olmamalı. Qaraylarnıñ sayısı — 2000, Qırımçaqlarnıñ ise — 200. Bu, işğal etilgen topraqlarğa dair sistemli devlet siyaseti ve Qırım meselesinde bu qavmiy gruppalarnı nasıl etip subyekt yapmaq meselesidir. Zaten, halqımız içün küneş tübünde yer aqqı içün küreşkende, bizim yanımızda beraber bu aqq içün küreşkenlerni unutmağa aqqımız yoq.

— Ukraїner ve Ukrayin institutınıñ beraberlikte yapqan “Tuvğan Qırım” leyhasını hatırlatıp keçmek isteyim. Bu, meşur Qırımlılar ile seyir etmek mümkün olğan VR-video seriyasıdır. Leyha iştirakçisi olaraq, bu esnas nasıl olıp keçkenini ve bu ğayeni kerçekleştirmege kim yardım etkenini aytıp olursıñmı?

— Bu menim Qırım leyhalarından sevimlilerimden biridir, onı biz Boğdan Loğvınenkonen beraber hayal etip çıqardıq. Bizim içün Qırım aqqında, meselâ, anda iç bir vaqıt bulunmağan insanlarğa ikâye etmek pek müim edi. Biz yarımadada mahsus kamera yardımınen şimdi qaramanlarımız içün bile olmağan şeylerni, misal olaraq, işğalciler tarafından alınğan Jamalanıñ evini tasvir ettik. Bu Qırımnıñ bizim içün onıñ dülber tabiatından ziyade bir mana taşığanı aqqındadır. Bu müit, insanlar ve ikâyeler. Onıñ içün bu leyha, em bu ekosistemanı, em de Qırımtatarlar içün Qırım ne olğanını köstere.

— Sen kelecekteki Ukrayinanı nasıl hayal etesiñ?

— Men Ukrayinanı, bütün işğan etilgen topraqlarına öz bayrağını qaytarılğan, Qırımda ise em Ukrayin, em de Qırımtatar bayraqlarını yelpiregen demokratik bir devlet, Avropa Birliginiñ azası olaraq tamam körem. Men Qırımnı — bütün dünya içün manalar doğurğan yer olaraq körem. Men Qırımnı — ilham, yaratıcılıq ve dünyanıñ er bir köşesinde bir çoq insan qıdırğan energiyanıñ menbası olaraq körem. Ve men ümüt etem ki, işğalden azat etilgen soñ olar bu energiyanı Qırımda tapıp olurlar.

Qaramannıñ bazı fikirleri Ukraїner muarririyetiniñ baqışlarınen aynı olmay bile.